मोरोक्कोको अपर्झट यात्रा "A Sudden Journey to Morocco: Reflections from the DGM Global Exchange”

पृष्ठभूमि मोरोक्कोको अगादिरमा आयोजित DGM ग्लोबल एक्सचेन्जमा सहभागी हुन पाउनु मेरो लागि एक उत्कृष्ट अवसर थियो। केवल १२ घण्टामै ई–भिसा प्राप्त हुनु कुनै चमत्कारभन्दा कम लागेन, र यो यात्रा सम्भव बनाउन सहयोग गर्ने सबैप्रति म हार्दिक कृतज्ञ छु। कार्यक्रम सुरु हुनुभन्दा मात्र २४ घण्टा अघि मलाई यस यात्राको जानकारी दिइएको थियो, जसले यस यात्रालाई अझ अप्रत्याशित र रोमाञ्चक बनायो। म साँझको समयमा कतार एयरवेजबाट दोहा उडेँ र त्यसपछि कासाब्लांका पुगेँ। त्यहाँबाट मैले रोयल एयर मारोकमार्फत अन्तिम आन्तरिक उडान लिएर अगादिर पुगेँ। अगादिर विमानस्थलमा अवतरण गरेपछि होटलका कर्मचारी श्री युनिसले मलाई न्यानो स्वागत गर्नुभयो। हामी शहर हुँदै यात्रा गर्दै समुद्र किनारमै रहेको मेरो बसोबास—अलेग्रो होटल—पुग्यौं। होटल ठूलो, आधुनिक र आकर्षक थियो, जसले उत्कृष्ट सेवा र सुविधा प्रदान गरेको थियो। त्यहाँ पर्यटकहरूको राम्रो भीड थियो, जसले पौडी पोखरी, मनोरञ्जन क्षेत्र, भोजन स्थल र सम्मेलन हलहरूमा रमाइरहेका थिए। भोजनको अनुभव विशेष रूपमा प्रभावशाली थियो, जहाँ प्रत्येक भोजनमा विविध परिकारहरू उपलब्ध थिए। अगादिरमा कार्यक्रम सात दिनसम्म सञ्चालन भयो, जसमा DGM ग्लोबल एक्सचेन्ज र NEA बैठक समावेश थिए। यो कार्यक्रम ग्लोबल एक्जिक्युटिङ एजेन्सी (GEA) Conservation International को सहकार्यमा आयोजना गरिएको थियो।

मोरोक्कोको मेरो पहिलो अनुभव अत्यन्त सकारात्मक रह्यो। युरोपसँगको नजिकताले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय र आधुनिक अनुभूति दिन्छ, मानौं कुनै युरोपेली देशमा पुगेको जस्तो। साथै, अरबी, अमाजिघ, फ्रेन्च र अंग्रेजी भाषाहरूको संयोजनले यसको समृद्ध इतिहास र संस्कृतिको झल्को दिन्छ। DGM ग्लोबल एक्सचेन्ज हरेक वर्ष Conservation International ले DGM को ग्लोबल एक्जिक्युटिङ एजेन्सीको रूपमा सहभागी देशहरूका NSC र NEA प्रतिनिधिहरूका लागि ग्लोबल एक्सचेन्ज कार्यक्रम आयोजना गर्छ। मोरोक्कोमा हाल DGM परियोजना नभए पनि अगादिरले यस विश्वव्यापी भेलाका लागि उत्कृष्ट वातावरण प्रदान गर्‍यो र IPLCs सँग काम गर्ने स्थानीय तथा क्षेत्रीय संस्थाहरूसँग नेटवर्किङ गर्ने अवसर मिल्यो। कार्यक्रम अगादिर समुद्र किनारमा रहेको अलेग्रो होटलमा आयोजना गरिएको थियो। स्थानीय आयोजक डा. मुहम्मद हुनुहुन्थ्यो, जो IPACC सदस्य तथा अमाजिघ समुदायका प्रतिनिधि हुनुहुन्थ्यो। विभिन्न देशका NSC नेतृत्व र NEA वरिष्ठ कर्मचारीहरू सहभागी थिए। नेपालबाट श्री ठाकुर भण्डारी (DGM नेपालका सह-अध्यक्ष) र म सहभागी भयौं। सहभागी देशहरूमा मेक्सिको, ब्राजिल, आइभरी कोस्ट र पेरु (पूर्व DGM देशहरू) तथा नेपाल, ग्वाटेमाला र कङ्गो (नयाँ DGM देशहरू) रहेका थिए। केन्यालाई सम्भावित नयाँ DGM देशको रूपमा आमन्त्रित गरिएको थियो। सहभागीहरूमा लैङ्गिक सन्तुलन कायम गरिएको थियो। Conservation International र World Bank का वरिष्ठ कर्मचारीहरू मूल्याङ्कन तथा अन्तरक्रियाका लागि उपस्थित थिए।

पहिलो दिन, मैले Conservation International र World Bank का सहकर्मीहरू—Johnson, Ana, Lidi, Christina, Jeff, Dinara र Agnes—सँग पुनः भेट गर्ने अवसर पाएँ। साँझको भोजनका क्रममा ब्राजिल र अन्य देशका NEA प्रतिनिधिहरूसँग नयाँ तथा केही परिचित सहकर्मीहरूसँग भेटघाट गर्न पाउँदा खुशी लाग्यो। हामीले एक जानकारीमूलक सत्र पनि राख्यौं, जहाँ CIF की अमिता रामचन्द्रनले भर्चुअल रूपमा सहभागी भई Nature, People and Climate (NPC) कार्यक्रम र Global Transitional Committee (GTC) बारे जानकारी दिनुभयो। उहाँले सदस्यताका लागि आवेदन दिन आग्रह गर्नुभयो। GTC मा १० सदस्य र FIP का २ प्रतिनिधि रहनेछन्, जसले IPLCs लाई प्रकृति–आधारित समाधानमार्फत सहयोग गर्ने उद्देश्य राख्छ। मेक्सिको, ग्वाटेमाला, पेरु, ब्राजिल र कङ्गोका प्रतिनिधिहरूबाट व्यक्तिगत अनुभवहरू पनि सुन्न पाइयो। World Bank र Conservation International का कर्मचारीहरूले सत्रभर सक्रिय सहभागिता जनाए। अपेक्षा र अनुभव कार्यक्रम परिचय र व्यवस्थापन सम्बन्धी जानकारीबाट सुरु भयो। विभिन्न सत्रहरूमा हामीले अनुभव, सिकाइ र चुनौतीहरू साझा गर्‍यौं। पुराना DGM देशहरू र नयाँ देशहरू (जस्तै नेपाल, ग्वाटेमाला र कङ्गो) बीच महत्वपूर्ण ज्ञान आदान–प्रदान भयो। सहभागीहरूले कार्यान्वयनका क्रममा भोगिएका चुनौती, रणनीति र सिकाइबारे चर्चा गरे। नेपालका तर्फबाट हामीले प्रारम्भिक चरणमा सामना गरेका व्यावहारिक समस्याहरू साझा गर्‍यौं।

मुख्य विषयहरू - DGM कार्यक्रमको दिगोपन र दीर्घकालीन प्रभाव - IPLCs को अर्थपूर्ण र सकृय सहभागिता र नेतृत्व विकास - समुदाय–नेतृत्वमा आधारित जलवायु कार्य सुदृढीकरण लैङ्गिक समानता र सामाजिक समावेशिता लैङ्गिक कार्यशालाले महिलाहरूको नेतृत्व विकासका लागि अवरोधहरू हटाउने आवश्यकतामा जोड दियो। सत्रहरूको अन्त्य समावेशिता र दिगोपन सुदृढ गर्ने उपायहरूको संयुक्त छलफलबाट भयो। दिगोपन र सामाजिक समावेशिता DGM कार्यक्रमको दिगोपन केवल वित्तीय स्रोतमा मात्र निर्भर हुँदैन, यसका लागि सुदृढ क्षमता विकास र सार्थक सामाजिक समावेशिता आवश्यक हुन्छ। IPLCs ले प्रत्यक्ष रूपमा स्रोतमा पहुँच पाउनुपर्ने कुरामा विशेष जोड दिइयो। लैङ्गिक र सामाजिक समावेशिता प्रमुख विषयका रूपमा उभिए। उदाहरणका लागि, DGM मेक्सिकोमा करिब ७०% महिला सहभागिता रहेको छ। तर नेपाल र कङ्गोमा महिलाको सहभागिता अझै सीमित र प्रतीकात्मक मात्र रहेको देखिन्छ। साँचो समावेशिता भनेको सहभागिता मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा समान, सक्रिय र अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। GEDSI लाई प्रतिनिधित्वभन्दा अगाडि बढाएर नेतृत्वमा समानता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

फिल्ड भ्रमण औपचारिक सत्रहरू बाहेक हामीले स्थानीय खाना, संगीत र संस्कृतिको अनुभव गर्‍यौं। फिल्ड भ्रमणका क्रममा हामी एटलस पर्वत पार गर्दै एइट बहा क्षेत्रका अमाजिघ समुदायसम्म पुग्यौं। सुक्खा भूभाग भए पनि जैतुन र आर्गानका रूखहरू प्राकृतिक तथा व्यावसायिक रूपमा खेती गरिएको थियो। स्थानीय महिलाहरूले आर्गानको बीउ संकलन गरी प्रशोधन गरेर तेल उत्पादन गर्ने काम गरिरहेका थिए, जुन स्वास्थ्य र सौन्दर्यका लागि उच्च मूल्यको उत्पादन हो। हामीले ९०० वर्ष पुरानो अगादिर ओउफेला (Ighrem) पनि अवलोकन गर्‍यौं, जुन पहाडको टुप्पोमा रहेको परम्परागत भण्डारण संरचना हो। Arganeraie Biosphere Reserve (UNESCO मान्यता प्राप्त क्षेत्र) र प्राचीन “Iguidars” प्रणालीले परम्परागत ज्ञानको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। अमाजिघ संस्कृति अमाजिघ (अर्थात् “स्वतन्त्र मानिसहरू”) उत्तर अफ्रिकाका आदिवासी समुदाय हुन्। उनीहरूको भाषा तमाजाइट मोरोक्कोको आधिकारिक भाषामध्ये एक हो। उनीहरूको संस्कृति, पहिचान र भूमिसँगको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। व्यक्तिगत अनुभूति यो मेरो उत्तर–पश्चिम अफ्रिका भ्रमणको पहिलो अनुभव थियो। यो क्षेत्र भौगोलिक रूपमा अफ्रिकी, सांस्कृतिक रूपमा अरब र विकासको हिसाबले युरोपजस्तै लाग्यो। यहाँको भूभाग सुक्खा भए पनि इतिहास, संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ। अगादिर एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो, जहाँ विश्वभरबाट, विशेष गरी युरोपबाट, पर्यटकहरू आउने गर्छन्।

निष्कर्ष समग्रमा, यो एक उत्कृष्ट सिकाइ र अविस्मरणीय यात्रा रह्यो। एइट बहा र अमाजिघ समुदायसँगको अन्तरक्रिया विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण रह्यो। DGM परियोजनाहरू जटिल छन् र समय, सुशासन तथा राजनीतिक प्रतिबद्धता आवश्यक पर्छ। IPLCs का लागि प्रत्यक्ष वित्तीय पहुँच अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यस अनुभवले समुदाय–नेतृत्वमा आधारित जलवायु समाधानप्रति मेरो बुझाइलाई अझ सुदृढ बनायो र सहकार्य, समावेशिता तथा दिगोपनको महत्वलाई पुनः पुष्टि गर्‍यो। यद्यपि DGM ले विश्वभर चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ, यसले अझ बलियो, समावेशी र समुदाय–आधारित भविष्य निर्माण गर्ने ठूलो अवसर पनि प्रदान गर्दछ। Dr. Suresh Tamang April 2025

मलेसिया विशेष सम्झनाहरू [२०२६] Malaysia Memories 2026 !

नेपालले एसियाली आदिवासीका लागि एक्यवद्धता कोष (Indigenous Peoples of Asia Solidarity - IPAS Fund) को Regional Learning Exchange (७–१० अप्रिल २०२६, सबाह, मलेसिया) मा प्रतिनिधित्व गरेको थियो, जसको आयोजना PACOS Trust ले गरेको थियो, साथै अन्य १३ देशहरू पनि सहभागी थिए। यस प्रकारको पहिलो कार्यक्रममा संवादलाई कार्यमा रूपान्तरण गर्दै आदिवासी संस्थाहरूलाई सुदृढ बनाउने र विस्तारयोग्य, आदिवासी नेतृत्वमा आधारित वित्तीय संयन्त्रहरू विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो। IPAS Fund को पहिलो क्षेत्रीय लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रममा सहभागी हुन नेपाल टोलीमा Country Steering Committee (CSC), Sectoral Committee (SC) का सदस्यहरूका साथै आदिवासी महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति (PWD) र युवाहरूका प्रतिनिधिहरू समावेश थिए।

IPAS Fund ले आदीवासी समुदायहरुका लागि अनुदान, अनुदानका लागि छनोट र अनुदानको अवधारणा, प्रस्तावना तथा कार्यान्वयन अनुगमनका लागि जिम्मेवारी बाँडफाँड तथा अल्पसंख्यक, लोपोन्मुख र परम्परागत रुपमा बैदेशिक र आन्तरिक अनुदानमा पहुँच नभएका समुदायहरुको क्षमता अभिवृद्धि का लागि काम गर्दछ । हामी काठमाडौंबाट बेलुका ढिलो Batik Air मार्फत क्वालालम्पुरका लागि उडान भयौं। यो एउटा बजेट एयरलाइन हो जसले अत्यन्त आधारभूत सेवाहरू मात्र प्रदान गर्छ—निःशुल्क खाना वा पानी पनि उपलब्ध हुँदैन, अपग्रेडको विकल्प छैन, र जहाजमा केवल इकोनोमी सिटहरू मात्र छन्। हामी बिहानै क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (KLIA) मा अवतरण गर्यौं। समय भएकोले हामी छोटो शहर भ्रमणमा निस्कियौं। हामीले प्रसिद्ध Petronas Twin Towers अवलोकन गर्यौं र आसपासका क्षेत्रहरू, जस्तै KLCC पार्क, पर्यटक सूचना केन्द्र, किनमेल तथा सांस्कृतिक स्थलहरू घुम्यौं। क्वालालम्पुर शहर पुग्न हामीले KLIA Ekspres प्रयोग गर्यौं, जसले करिब ५६ किलोमिटर दूरी २८ मिनेटमै बिना रोकिने Rail यात्रा पूरा गरायो। यात्राका क्रममा पाम खेती, अर्ध-शहरी र शहरी दृश्यहरू देख्न पाइयो, जसले मलेसियाको विकासको झलक दियो। क्वालालम्पुरको मौसम सामान्यतया उष्णकटिबंधीय जलवायुका कारण तातो र आद्र हुन्छ। तर Kota Kinabalu (KK) मा भने समुद्री हावा र नजिकका पहाडका कारण मौसम केही सहज महसुस भयो। समग्रमा मलेसिया एक विकसित देश हो, जहाँ क्वालालम्पुर लगायतका शहरहरू दक्षिणपूर्व एशियाका आधुनिक शहरी केन्द्रहरूमध्ये पर्दछन्।

साँझ हामीले फेरि Batik Air मार्फत २.५ घण्टाको उडान गरेर Kota Kinabalu पुग्यौं, जहाँ यसपटक जहाजमा खाना उपलब्ध थियो। हामी Penampang स्थित Majulan Hotel (ITCC भित्र) मा बस्यौं, जुन ठूलो सपिङ कम्प्लेक्ससँग जोडिएको छ र Kota Kinabalu को केन्द्र र विमानस्थलबाट करिब १० मिनेट टाढा छ। Sabah को राजधानी Kota Kinabalu र Penampang दुबै सुन्दर छन्—शहरी विकाससँगै बलियो स्वदेशी सांस्कृतिक उपस्थिति देखिन्छ। यसको भौगोलिक बनावट र समुद्री वातावरणले मलाई केही हदसम्म Honolulu, Hawaii को सम्झना दिलायो। भोलिपल्ट बिहानै हामी पर्यटक भ्यानमार्फत PACOS Trust मा आयोजित लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रममा गयौं। PACOS Trust एक समुदायमा आधारित संस्था हो जसले आदिवासी नेतृत्व, स्थानीय शासन र दिगो जीविकोपार्जनमा काम गर्छ। उनीहरूको पहलमा कृषि फार्म, डेमो प्लट, युवा पुनर्स्थापना कार्यक्रम, साना व्यवसाय, वातावरण संरक्षण, खाद्य प्रशोधन, च्याउ खेती र मत्स्य पालन समावेश छन्। Learning Exchange Program / लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रम पहिलो दिन आदिवासी सांस्कृतिक उद्घाटन समारोहबाट सुरु भयो, जहाँ सहभागीहरूलाई आशिर्वाद स्वरूप पवित्र पानी छर्कियो। विभिन्न एशियाली देशहरूका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका यस कार्यक्रममा आदिवासी संगठनहरू, आदिवासी युवा समूह, महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू सहभागी थिए। कार्यक्रम अत्यन्त अन्तरक्रियात्मक थियो, जहाँ देशअनुसार अनुभव साटासाट, चुनौतीहरूको पहिचान र नयाँ प्राथमिकताहरू निर्धारण गरियो। भविष्यका रणनीतिक दिशाहरू पनि छलफल गरिए। IPAS Fund ले एशियाका आदिवासी समुदायका लागि विशेष वित्तीय संयन्त्रको रूपमा काम गर्दछ, जसले जलवायु र विकाससम्बन्धी वित्तमा पहुँचको समस्या समाधान गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

हामीले केही आधारभूत मलाय भाषाका शब्दहरू पनि सिक्यौं—जस्तै satu (एक), dua (दुई), selamat malam (शुभ साँझ), terima kasih (धन्यवाद), kopi (कफी), ayam goreng (फ्राइड चिकेन), gunung (पहाड) आदि। फिल्ड भ्रमण र मुख्य सिकाइहरू/Key Learning सबैभन्दा महत्वपूर्ण फिल्ड भ्रमण थियो, जहाँ सहभागीहरूलाई समूहमा विभाजन गरेर Sabah का आदिवासी समुदायहरूको सशक्तता अवलोकन गराइयो: - Tagal प्रणाली: समुदायमा आधारित नदी व्यवस्थापन प्रणाली, जहाँ माछा मार्ने कार्यलाई सामूहिक रूपमा नियमन गरिन्छ। - ऊर्जा र विकास मुद्दाहरू: वैकल्पिक ऊर्जा, जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा सम्बन्धी पहलहरू अवलोकन गरियो। - भूमि अधिकार संघर्ष: Borneo जंगलभित्रका आदिवासी समुदायहरूले आफ्नो पुर्खौली जमिनको अधिकारका लागि लडेर सफलता हासिल गरेका उदाहरणहरू हेर्न पाइयो। यो कार्यक्रमले विभिन्न क्षेत्रका आदिवासी संस्कृतिहरू साझा गर्ने मात्र नभई उनीहरूको आवाज, दृष्टिकोण र कथाहरूलाई पनि उजागर गर्ने अवसर प्रदान गर्यो। Location: Borneo संसारको तेस्रो ठूलो टापु हो, जहाँ प्राचीन उष्णकटिबंधीय वन पाइन्छ। यहाँ ओराङ्गुटान, हात्ती, बन्दर, चराहरू, छेपारो र गोहीजस्ता दुर्लभ जीवहरू पाइन्छन्। यो टापु मलेसिया, इन्डोनेसिया र ब्रुनेईबीच विभाजित छ। यहाँ Mount Kinabalu (४,००० मिटरभन्दा माथि) अवस्थित छ। Sabah का आदिवासी समुदायहरू Sabah दक्षिणपूर्व एशियाका सबैभन्दा विविध जातीय क्षेत्रमध्ये एक हो। यहाँ Kadazan-Dusun, Bajau, Murut लगायतका आदिवासी समुदायहरू बसोबास गर्छन्। उनीहरूको भाषा, संस्कृति र परम्परा फरक–फरक छन्।

थप अवलोकनहरू - धेरै व्यवसायहरू Sdn. Bhd. रूपमा दर्ता हुन्छन् (Private Limited Company) - कर (Service Tax- SST) ६% छ - खुद्रा कारोबारमा रकम प्रायः ५ सेनसम्म राउन्ड गरिन्छ - प्याकेजिङ शुल्क प्रायः लाग्छ - मलेसियामा गैरसरकारी र नागरिक समाज बलियो छ, विशेष गरी आदिवासी अधिकार र वातावरण संरक्षणमा ! It was a great learning expereince. Thanks, IPAS Fund, The Tenure Facility, PACOS Trust, RRI, & Ford Foundation. This is why we were in Sabah, Malaysia last month! Fore more information: https://www.youtube.com/watch?v=inv2o8h-cnw&t=74s https://ipasfund.org/ https://pacostrust.com/ Suresh Tamang, PhD June 19, 2026

मेरो ईलामसँगको साइनो ।

ईलाम जिल्लासंग मेरो वाल्यकाल देखीको भावनात्मक सम्बन्ध छ । म बीसौं पटक ईलाम गएको/आएको छु, तर पनि हरेक पटक नयाँ काम, नयाँ ठाउँ, नयाँ परिवेश र नयाँ मित्रताहरु बन्छन् । यसपाली माइजोगमाईका विभिन्न वडाहरुमा विपतबाट प्रभावित परिवारहरुसँग दूःख सुखका कुरा भए । केहि राहत स्वरुप खाध र गैरखाध सामाग्रीहरु वितरण गरिए । यसै क्रममा फिक्कल, कन्यामका चिया वगान र प्रशोधन केन्द्र समेत गइयो जुन मैले २०४६/४७ सालमा पनि कलेजको टुरमा हेरेको थिएँ । त्यस्तै नयाँबजार, सोयाङ, प्याङ, र नामसालङि लगायतका ठाउँहरु पनि गएँ । सदरमुकाम इलाममा २०४२ सालमा कक्षा ८ पढेको आदर्शमा माविको भ्रमण गरेँ । आफुपढेको कक्षा कोठाको भग्नावशेषका अवलोककन गरेँ । परिक्षा चलेको हुनाले धेरै हल्लाखल्ला गरिएन । जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जिल्ला समन्वय समिती लगायतमा बैठकहरु भए । आफन्तजन भेटिए, कोसेली सहित काठमाण्डौ सकुशल पुगेँ ।

I have had an emotional bond with Ilam district since my childhood. I have visited Ilam for the twentieth time, yet every visit brings new work, new places, new surroundings, and new friendships. This time, I interacted with families affected by disasters in various wards of Maijogmai, sharing in their joys and sorrows. As a small relief effort, some food and non-food items were distributed. During the trip, I also visited the tea gardens and processing centers of Fikkal and Kanyam, which I had previously seen during a college tour in the year 2046/47 B.S. Likewise, I visited places such as New Bazaar, Soyang, Pyang, and Namsaling. I also visited Adarsha MaVi in Ilam headquarters, where I had studied in grade 8 in the year 2042 B.S. I observed the remains of the classroom where I once studied. Since exams were ongoing, we did not make much noise. Meetings were held at the District Administration Office, the District Coordination Committee, and other places. I alo met my relatives, and with gifts in hand, I returned safely to Kathmandu.

जेन्जीको अविभावक पुस्ताको अविरल भोगाइ !

जीवन एक अविरल याात्रा हो । हाम्रो समाज परिवर्तनशील छ । हामी जेन्जीको अविभावक पुस्ता हौं । हामी अघिका दोस्रो विश्वयुद्ध पश्चात जन्मिएका (बेबी बुमरहरु) को आफ्नै कथा ब्यथा र भोगाइहरु छन् । तर खरी ढुँगा र स्लेट बोक्ने भन्दा हामी पनि एक हिसाबले अलि भाग्यमानी पुस्ता हौं भन्ने लाग्छ । जहाँ सम्म हामी जन्मने र हुर्किने बेला आज भन्दा अति नै कठिन थियो । सडक सन्जाल थिएन, मैले एसएलसी पास गर्दा सम्म जिल्लाका सदरमुकाममा बिजुली थिएन । तर कमसेकम हामीले त विधालय देख्न, अक्षर पढन र तन्नेरी हुँदा कम्प्युटर समेत चलाउन पार्यौ । आजका वालवालिकाहरु सँगसँगै हाम्रो हातमा पनि मोवाइल छ, मोटरकार र हवाइजहाज आदी सुविधा भोगीरखोका छौं । मेरो आफ्नै अनुभवमा पनि हाम्रो भोगाइहरु विचित्र छन् । अझै कति देख्न र भोग्न पाइने हो त्यो समयले बताउला । केहि सम्झन लायक घटनाक्रम यहाँ पस्केको छु । मेरो बाल्यकाल जहाँ बित्यो, त्यहाँ मोटर थिएन तर हवाइमैदान भने थियो । उसताकाको एकमात्र शाहि नेपाल वायु सेवाका दैनिक नियमित उडान थिए । मेरो पिता काम गर्ने हुँदा हामी सहजै विमानसम्म जाने र वेलावखत मिठाइ खाने गर्थेम । करिब २०४१ वा २०४२ सालमा पहिलो पल्ट म ७० रुपैँयामा विराटनगर उडेको हो । त्यसपछि केहि राजनैतिक अनुभवका कुरा गरौ । २०३६ सालको बहुदल निर्दलको आन्दोलन रहेछ । सानै भएकाले मूल कुरो बुझिएन । तर रातो र निलो रँगको रडाको थियो । त्यो लफडामा छिमेकी काकालाई पन्चायतका झोलेहरुले भक्कुमार कुटेका थिए । पछि निर्दलिय ब्यवस्थाको जीत गराएपछि विजय जुलुसमा हामीलाई खाँदवारी लगियो । सत्ताधारीको आदेश मान्दै हाम्रा प्रअ र शिक्षकहरुले हामी वालवालिकालाई दूरपयोग गरीे सत्ताको गुलामी गर्न लगिएको थियो । मैले एसएलसी पास गरिसकेपछि २०४५ सालमा भारतीय नाकाबन्दी भयो । यसले गर्दा पहाडमा नुनतेल अभाव भयो । मेरो क्याम्पस जाने क्रम पनि केहि ढिला भएको थियो । अर्को साल २०४६ मा देशब्यापी जनआन्दोलन भयो । आफु हेटौंडामा कलेजको विधार्थी भएकाले जनआन्दोलनको भुक्तभोगी भएँ । सायद पहिलो सहिद त्यहिँ भएका थिए । तत्कालनि युवा तथा खेलकुद मन्त्री कमल थापाहरुको विगविगी थियो । केहि दिन अघि मण्डले दादाहरुले होस्टेलमै आएर धम्की दिए । हाम्रा होस्टेल वार्डेन र खेल शिक्षकले २४ घण्टामा कोठा छाड्ने उर्दी दिए । म मित्र हरिशरण पाठकसँग केहि दिन चितवनको धुसेरी गएँ । चैतको महिना उग्र गर्मी थियो । पर खेतमा पम्पसेटको आवाज आउँथ्यो । हेटौंडाबाट सार्वजनिक बसमा रु ८ भाडादर थियो । तर हामी मालवाहक ट्रकमा रु ३ मा गयौं । २०५० चैतबाट मैले गैसस क्षेत्रमा काम गर्न थाले । चितवन, पोखरा, काठमाण्डौं र हेटौंडा सर्दै थिएँ । २०५२ देखि माओवादी जनयुद्ध चल्यो । यस कालमा मेरो कार्यक्षेत्र खासगरी मकवानपुर थियो । तर काम विशेषले अन्य जिल्ला र काठमाण्डौं भ्रमण गर्ने क्रममा विविध भोगाईहरु भए । समग्रमा कुनै नराम्रो अनुभव भएन । मातृ शिशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने भएकोले हामी गाउँघर जानआउन सक्थ्यौं । प्रहरी प्रशासन केवल सदरमुकाममा मात्र भएको बेला पनि हामी विभिन्न ठाउँमा कार्यक्रम चलाउँथ्यौं । उसो त बेलाबखत छापामारहरुसँग जम्काभेट पनि हुन्थ्यो । हामीहरु सरकार तथा युद्धपक्षबाट जहिले पनि शँकाको घेरामा रहनुपर्ने हुन्थ्यो । यसै विच २०५८ राजदबरवार हत्याकाण्ड भयो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको बंश नाश भयो । केहि समय ज्ञानेन्द्र राजा भए तर उनकै हरकतले निरंकुश जहानिया शासन ढल्यो । देशमा परिवर्तन आयो । प्रजातन्त्रको पूनवहाली भयो । नयाँ शासन ब्यवस्था लागु भयो । म बेलायत पढ्न जान लागेको थिएँ । इराकमा १२ जना नेपालीलाई गोली हानी मारियो र देशमा तहल्का भयो । बन्दाबन्दीले मेरो भिसा ढिला आयो । पहिलो मोड्युल करिब १ महिनाको पढाई छुटेकाले अर्को बर्ष दोहोराएँ । २०६२, ६३ को मधेस आन्दोलनमा म जनकपुरमा कार्यरत थिएँ । बेलायतबाट पढेर आउनासाथ मेरो बढुवा सरुवा नयाँ परियोजनाका लागि त्यहाँ भएको थियो । धनुषाको गाउँ गाउँमा काम थियो । मधेश आन्दोलनकोे म प्रत्यक्षदर्र्शी थिए । आदोलनको पहिलो दिन मेरा मातापिता धरानबाट काठमाण्डौंका लागि रवाना भएका थिए । सारा यातयातका साधन लहानमा रोकिए । दर्जनौं मकालु र अग्नि यातायातका बसहरुमध्ये एउटामा मेरो बाबाआमा । ढाका टोपी लगाएका मेरा पितालाई पहाडी है भन्दै आन्दोलनकारी भाइहरुले भाटा हानेका थिए रे । त्यसपछि कृषि विकास बैंक इनरुवामा कार्यरत मेरा दाजुले उहाँहरुको उद्धार गरी धरान फिर्ता लानुभयो । धेरै पहाडी मुलका मानिसहरुले मधेश छाडे । हेटौंडाको जग्गाले आकाश छोयो । २०४५ को भूकम्प पनि म थाहा पाउँछु । विहान सबेरै आएको म हतपत हाम पाmलेर आँगनमा गएँ। हाम्रोतिर खासै क्षति भएन तर धरान पुरानो बजार ध्वस्त भयो । धेरै मान्छ पनि मारिए । तर २०७२ महाभुकम्पमा भने म अमेरिकामा थिएँ । उहाँ पनि म परिवारसँग हवाइमा नभइ ओहाइयो र पराकम्पका बेला पनि वासिँगटन डिसीमा थिएँ । हेर्दाहेर्दै विध्वँश र रुवाबासी भयो । हामीले पनि पिडीतहरुका लागि राहत सहयोग जुटाएर पठायौं । यहाँका बदमासहरुले केहि दूरपयोग गरेछन् । दुख लाग्यो । गत सालको पश्चिम रुकुम र जाजरकोटको भुकम्पमा भने म प्रत्यक्ष सहभागी भएँ । भूकम्प लगतै हाम्रो टोली त्यहाँ पुग्यो । केहि उद्धार र राहत राहत वितरण साथै पूनर्निर्माणको काममा म प्रत्यक्ष सम्मिलित भएँ । करिब १० दिनको बसाईपछि तिहारमा मात्र घर फर्किए । सन्सार हल्लाउने कोभिड १९ पनि भोगियो । यस कालमा भने अनेक अनुभवहरु भयो । स्वास्थ्य क्षेत्रमै काम गरेकोले हिडडुल गर्न कठिन बेलामा पनि २, २ पटक ताप्लेजुङ देखि बैतडीसम्मको यात्रा गरियो । भाइजर लगाएर जहाजमा उडियो भने घरमै बसेर पनि काम गरियो । २०८२ को जेन्जी आन्दोलनमा भने म मधेश यात्रामा थिए । केहि दिन बारा, पर्सा र रौतहटको काम सकेर हामी सर्लाही पुगेको थियौं । त्यहि बेला देशभर आगो बल्यो । हामी २ दिनसम्म लालबन्दीमा बन्दी भयौ । युनाइटेड होटलको छतबाट नगरपालीका, प्रहरी कार्यालय र केहि स्थानका धुँवा अनि सडक जाम हेरौ ं। त्यस पनि एकदिन जनकपुरमा अलपत्र परेर पनि जिम्मेवारीका काम सम्पन्न गरी बल्ल काठमाण्डौ उड्न पायौं । हामी जेन्जी को अविभावक पुस्ताका धेरै जना बल्ल ५०, ६० को दशकमा छौं । अनेक भोगाईका बावजुद जीवन चलेकै छ तर अझै के के देख्नु भोग्नु पर्ने हो? त्यो समयले बताउला । केहि दुख, केहि गर्व अनि अनेक उतार चढाव । तर हामी इतिहास कै एक भाग्यमानी पुस्ता हौ भन्ने लाग्छ ।

अन्तमा वास्तविक जेन्जीको मनोवल बढाउन सबैले सहयोग गरौं । जेन्जी केवल उमेरको कुरा होईन, यो त चेत, विवेक र समाबेशिताको प्रश्न हो । वाक स्वतन्त्रता, जवाफदेही सरकार र भ्रस्टाचार शुन्य समाज जस्ता उनीहरुको जायज मुद्दामा सबैले सहयोग गरौं । नक्कलि जेन्जी देखि सावधान ।।।

दाङको गर्मी र रोल्पाको जाडो [डा. सुरेश तामाङ] DANG & ROLPA TRAVEL MEMORY

मध्ये वर्खाको समयको यात्रा खतरा भएता पनि रोमान्चक भयो । पश्चिम तराइको दाङ तथा रोल्पाको लागि हामी रवाना भयौं । एतिको विमानबाट भैरहवा ओर्लनासाथ गर्मीको असर देखियो । त्यसपछि हामी बुटवलमा प्रदेश पर्यटन परिषदमा सानो अनौपचारिक भेटघाट र छलफल पछि दाङको भालुवाङ गयौं । डिजीएम नेपाल परियोजनाको बारेमा जानकारी र अभिकुखीकरण कार्यक्रमको शिलसिलामा हालै दाङ र रोल्पा जिल्लाको भ्रमण गरियो । कार्यक्रमले समेट्ने स्थानीय गाउँ वा नगरपालिका स्तरमा डिजीएम परियोजनाको बारेमा सरोकारवाला तथा लाभग्राहीहरुका प्रतिनिधीहरुलाई जानकारी र अभिमुखीकरण गर्ने काम सम्पन्न भयो । जसमा दाङका तीन र रोल्पा तथा प्युठानका एक एक गरी पाँच गाउँपालिका र केहि वडाका प्रतिनिधिहरु र कर्मचारी आन्त्रित थिए । जसमा अन्य सहभागीहरु पनि समाशेब भएका थिए जसमा घरेलु उधोग कार्यालयका कर्मचारीहरु, सामुदाियक वन उपभोक्ता सँघ, आदिवासी जनजाति महासँघ र एनएससिका प्रतिनिधीहरु, महिला, युवा उधमीहरु, घरेलु तथा साना उधोग वा उधमशील ब्यक्ति, सँस्था र सहकारीहरु । खासगरी आदीवासी, दलित, महिला, अपाँगता, मधेशी, मुस्लिम तथा अल्पसँख्यकहरुको प्रतिनिधीत्व गर्ने सँस्था निकाय वा सँगठनका प्रतिनिधीहरुलाई लक्षित गरिएको कार्यक्रममा प्रदेशका मुख्य मन्त्री श्री डिल्ली बहादुर चौधरी लगायत अतिथीहरुमा प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव, योजना आयोगका उपाध्यक्ष, वन डिभीजन प्रमुख तथा अन्य विशेष अतिथिहरु आमान्त्रित थिए । गाउँपालिका प्रमुख र उपप्रमुखहरुको बाक्लो उपस्थिती भएको यस गोष्ठिीको रौनक अर्कै थियो । पूर्वनिर्धारीत योजनाअनुरुप कार्यक्रम सहजै सम्पन्न भयो । सहभागीहरुले यो कार्यक्रमको सन्चालन र भविष्यमा आउने चुनौती प्रति चासो र रुची देखाएका थिए ।

दाङको राप्ती उपत्याकाका दूइ रात पछि हामी घोराही र तुल्सीपुरको सामान्य नजर लाउँदै उकालो लागियो । भदभत गर्मीबाट एकैछिनपछि बाह्रकुना काटी होलेरी पुग्दा अर्कै अनुभव भयो । पानी झरी र चिसो वातावरण, १७, १८ सय मीटरको उचाइमा रहको होलेरीमा निकै हावा चल्नेगर्छ । यहाँ बाक्लो कुहिरो पनि लाग्ने रहेछ । यहाँबाट प्युठान, दाङ र रोल्पाका विभिन्न क्षेत्रहरु देखिन्छ । रातभर घनघोर वर्ष भयो । मेरो मन निकै डरायो तर कुनै विपद परेन । विहान सखि गाउँ भ्रमण गर्दा टिमुर र अन्य स्थानयि र आयातित वालीहरुको बारेमा ब्यपाक छलफल भए । लाभग्राही किसानहरुको मार्मीक कुरा पनि सुन्न पाइयो । महिला समूहसँग छलफल गर िहामी होलेरी फर्कियों । त्यसपछि गाउँपालिका अध्यक्षसँग वार्तालाप गर्न हामी उहाँको कार्यालय गयौं । त्रिबेणतिरको यात्रा गर्दा नेपाल ग्रामीण पुनर्निर्माण संस्था अन्तर्गत सन्चालित पोषण सुधार परियोजनाको अवलोकन भयो र त्यसअन्तर्गत छापमा किसानहरुले कुलो सिन्चाइ मार्फ खेति उत्पादन बढाएको पाइयो । परियोजनाद्वारा परिचालित लिङ्दुङ स्थित गोदावरी महिला आमा समुहको अनुगमनका क्रममा लाभग्राहीहरुसँग छलफल भयो । विगतको दाँजोमा स्थानीय किसान परिवारहरुको करेसाबरी र तरकारी उत्पादनमा पहुँच बढेको साथै वालवच्चा र गर्भेणी र दुध खुवाउने महिलाहरुको स्वास्थ्य र पोषण अवस्थामा सुधार आएको अवस्था देखियो । साँझमा खानपीन पछि गाउँपालिका अध्यक्ष लगायत स्थानीय अगुवाहरुसँग केहि समसामयिक विषयमा गनथन भयो । हामी विहान झरीसँगै रुनटीगढि फिर्ता भएर होलेरी रिसोर्टमा आयौं । यस क्रममा जर्मनी सहयोगमा सन्चालित पोषण सुधार परियोजनाका कर्मचारीसँग त्रैमासिक पूनरावलोकन प्रकृयामा सारिक हुन पाइयो । जसमा कर्मचारी र परिवर्तनका वाहकहरुले मेहनतका साथ समूह र समुदाय परिचालन गरेको भान भयो । अधिकाँश महिला, जनाती, मधशेसी र दलित समेत रहको कर्मचारी टालीले रैथाने वाली प्रशवर्धन गरेको सुन्दा शुशी लाग्यो । दाङ फिर्ता हुने क्रममा स्थानीय उधमशिल महिला प्रम कुमारी पुनको घरेलु अल्लो धागा तथा कोसेली उधोग अवलोकन गर्दा गौरवको महशस भयो । करिब एक दर्जन महिलाहरुलाई रोजगारी दिन सफ उनको कडा मेहनत र परिश्रमले आज उनको भित्ताभरि प्रसँशापत्र थिए । हामी हतारमा भैरहवा पुग्यौं तर हाम्रो उडान नर्धिारित समयभन्दा निकै नै ढिला भएको रहेछ । केहि समय घुमफिर र पवनको मिठाइ खरिद गरी हामी विमानस्थल प्रवेश गर्दा रात परिसकेको थियो । विशिष्ठ कक्षको मज्जा दिँदै हामी अन्तत ८ बजेर ३४ मिनेटमा मात्र उडान भर्न सफल भयौं । रातको यात्रा सुरक्षित नै लाग्छ मलाई । तर घर पुग्दा करिब १० नै बजेको थियो होला । यो भ्रमण समग्रमा सफल र अविस्मरणीय रहयो । नयाँ परिवेश, नयाँ ठाँउ र विभिन्न ब्यक्तिहरुसँगको अन्तकृया र भलाकुसारीबाट धेरै कुराहरुको ज्ञान भयो । दाँङ तुल्सीपुर देखि होलेरी हुँदै रुन्टीगढि र त्यसपछि त्रिवेणी सम्मको यात्रा रमाइलो र अर्थपूर्ण रहयो । जसमा ग्रामीण अर्थतन्त्र र आम किसानको दिनचर्या हेर्ने र उनीहरुको दैनिकी अवलोकन गर्ने अवसर मिल्यो । नेपालका पहाडी भेगका किसानको दैनिकी र सामाजिक आर्थिक परिवेशको प्रत्यक्ष अवलोकन र अनुभूति भयो ।

भौगोलिक रुपमा जटिल र विकट भए पनि र राजनैतिक इतिहाँस बोकेको रोल्पा अति सुन्दर छ । यहाँका दूइ गाउँपालिकाहरु रुन्टीगढि र त्रिबेणी दक्षिण पश्चिम भागमा पर्दछ । असार १५ अर्थात किसानका लागि महत्वपूर्ण दिनमा हामी त्यहाँ गएका थियौं । यो रोपाइको मौसम हो । मानो खाएर मुरी उब्जाउने बेलामा किसानहरुको घरदैलो र खेतैमा हामी जान बाध्य भयौं । गाउँ पालिका प्रतिनिधी र स्थानीय समुदायहरुसँग अन्तकृया भए । आदिवासी मगर तथा क्षेत्री ब्रम्हाणको बाहुन्यता रहेको यी दूइ गाउँपालिकाका प्रम्ख तथा अन्य कर्मचारी पनि सहयोगी र उत्साहित थिए ।

दक्षिण अमेरिकाको यात्रा [Trip to Bogota, Colombia] 2022

आयो फेरि अर्को यात्रा वृतान्त । सुझावका लागि धन्यवाद । https://pahilopost.com/content/20221202065940.html?fbclid=IwAR0DCaSIGmFyIWvhl3VXy4S4yNlYHyG354MEonjskfOP7Tqkv1KaM2UoK-E

7th Global Symposium on Health Systems Research, Bogota 2022

Background: Recently, I had the privilege of attending the 7th Global Symposium on Health Systems Research and presenting some of our work in Nepal. It was a great networking opportunity with healthcare policy makers and researchers, as well as social justice advocates from all over the globe who are passionate about systems research to improve healthcare. This large-scale event even included many EDPs and UN agencies. Many thanks to the organizers and especially to Nick Simons Institute (NSI) for this experience and for connecting us with global colleagues! It has been a goal of ours to attend the #HSR2022 in Colombia, a global larger event on health research, and it was especially exciting as it was our first international trip post COVID-19.

The Symposium: The symposium was attended by over 1250 delegates in person, while 450 were registered virtually. Over 1,700 delegates attended HSR2022 [App. 1,250 in-person and 450 virtually]. As per the organizers, there were Over 370 from North America; 360 from Africa; 270 from Europe; 240 from the Latin America and Caribbean; while, 140 from South East Asia; 120 from the Western Pacific and 40 from the Eastern Mediterranean region. There were ample plenary sessions, relevant breakout discussions, and side events such as thematic groups and region focused activities. We attended sessions related to the South Asia region, community participation, primary healthcare, SDOH including commercial determinants, and social justice and equity. The marketplace had a range of exhibitors, and provided information as well as small gifts and refreshments. During HSR 2022, I shared ideas, presenting our slides and posters related to MWH and surgery in Nepal. I connected with international delegates from countries including Pakistan, Dem. Rep of Congo, Colombia, Germany, Sweden, Vietnam, and the USA. I was also proud to see other Nepalese researchers and professionals present/share their work.

The Venue: The Agora convention center is a huge, multiple story conference center with sizable rooms, clean facilities, escalators and exit stairs, and competent but friendly security teams. Across the street are the Ministry of Foreign Affairs, many hotels and shops including a money exchanger (no passport is required while exchanging a limited amount of USD). While the staff were friendly, language presented a key barrier as most spoke only Spanish. In our short time, we were able to pick up a few common words to assist, such agua, banos, gracias, grande, cuanta, para, salud and basic counting (uno, dos, tres, cuatro, cinco etc).  Additionally, the taxis are not too tourist friendly, perhaps also a result of the linguistic issues. While there was an abundance of taxis on the road, it was difficult to get one when needed. We did note many online e-bike/e-car companies, as well as young men using motorized bicycles for food delivery. Interestingly, we saw many cars and bikes manufactured in India. We were told the public transport was not safe, thus opted for one of multiple public transport companies, such as TransMelenio. A private driver working with tourists seemed helpful initially, but unfortunately, he ripped us off a bit, then we gave up using him. Roads were wide, clean, with all sign posts and crossings, and there were numerous green public parks which are good for both environment and public health. At times, I did notice police chasing after criminals and citizens disobeying rules. The consumption of alcohol and smoking seems to be higher in general. I observed some issues of beggars’ and homelessness. The Colombian currency is weaker than USD but nearly 38 times stronger than NPR. Overall, the people were friendly however, we did notice that Colombia has its own set of issues as with every nation. We stayed at Wyndham Bogota, a centrally located chain hotel with large rooms and necessary facilities. It was near the Agora Convention Center, the hospital, and major government agencies such as the Police HQ, Commando Central, Ministry of Health and Social Protection, the US Embassy, Supreme Court, and the Fiscalia [Attorney General]. It is a great area surrounded by many green spaces and parks, also near to the Central Commercial Shopping Mall. They provided a full range of breakfast items, although some of my colleagues struggled to find options without pork and beef. Funnily, the juice always tested sour, regardless of the color and fruit you chose.

Sight Seeing/Shopping: Besides the conference, we also visited interestingly historical places, such as Bolivar Square and some museums. We went to the Monserrate hill, however due to the cloudy forecast, we did not see the city view properly. La Candelaria was also briefly visited. We shopped downtown and at the Commercial shopping center. We bought some crafts and souvenirs - wooden bowls, leather purses, t-shirts, cups, coffee, and a cowboy hat that I adorned through the rest of the trip. I felt the shopping there was cheaper than in Bangkok, US, UK and everywhere else I have visited in the past. While I am not familiar with the quality, several Colombian clothing and leather brands sounded good. Impression/Learning: The symposium was very fruitful for me both for sharing and learning new knowledge. Bogota city is similar to Kathmandu, as a valley surrounded by green mountains, however it is larger in area, more populated and better developed in terms of infrastructure and green spaces. My greatest learning and take-home messages from the conference included researchers who are also diplomats, and that health is a system that must be analyzed holistically, not only clinically. Despite the long flights, it was an enjoyable journey, full of joy and plenty good memories.

HSR 2022 [7th Global Symposium on Health System Research] #bogota #NSI ...

HSR 2022 [7th Global Symposium on Health System Research] #bogota #NSI Nepal Team #colombia

दुइ दशकपछि कोशी पारीको विशेष यात्रा

करिब २५ वर्ष पछि फेरि कोशी पारीका भुम्लु सल्ले, चौरी र कात्तिके देउराली क्षेत्रको भ्रमण गरेँ । पहिला पैदल तर अहिले भने सजिलै मोटरमा जान सकिने भएको छ । यहिँ भएर मध्य पहाडी लोकमार्ग पनि जान्छ । तर सडकको केहि भाग अझै पनि स्तरोन्नति गर्नु पर्ने रहेछ । कोशीपारी र डाँडापारी क्षेत्रहरुलाई काभ्रे जिल्लाका हकमा दूर्गम मानिन्छन् । पहिलो पटक बेलायती मित्र बेन भिकर्स, स्थानीय अगुवा किसान गोविन्द गिरी तथा कफि ब्यवसायी श्री भोजराज गिरी सहित हामी कफि खेती र यसको बजार ब्यवस्थाको बारेमा अध्ययन गर्ने क्रममा त्यस क्षेत्र गएका थियौं । पाँचखालबाट भेँडाबारी, नारायणथानको उकालो काटेर तेमालको ठूलो फर्सेल पुगेको यादहरु ताजै छन । त्यसपछि पच्चरघाट तरेर कात्तिके देउरालीको उकालोमा पसिनाले निथ्रुक्कै भिजेको सम्झन्छु ।

पाँचखालमा तिनताका एभरेस्ट कफि मील सन्चालित थियो । जसको सन्चालकहरु मध्ये होमराज गिरी परिवारले त्यसलाई नयाँ नाम अन्नपूर्ण कफि ब्राण्ड कायम गर्नु भएको रहेछ । दोलालघाटतर्फ जाँदा बाटैमा पर्ने भएकोले हामीले त्यहाँ रोकिएर विहानको कफिको चुस्की लियौ । तर स्थानीय कफि ब्यवसायी तथा सहकारीकर्मी होमराज गिरी बुवा त हालसालै स्वर्गवास हुनुभएछ । उहाँको पुत्र भिमसेन गिरीले हाम्रो सत्कार गर्नु भयो । उहाँले आउने बेलामा कफि उपहार पनि दिनुभयो । हामीले केहि खरिद पनि गरयौं । स्थानीय उत्पादन ताजा, अर्गेनिक कफि बजारमा पाए किन विदेशको किनेर खाने? यसलाई अझै बजारीकरण गरे राम्रो हुने दखियो ।

गत हप्तान्तमा कात्तिके देउरालीमा नवनिर्मित बर्दिङ सेन्टरको उद्घाटन तथा सार्वजनिक सुनुवाइ कार्यकम थियो ।

चौरी देउराली गाउपालिका र वान हार्ट वल्र्डवाइडको आर्थिक सहयोगमा यो निर्मित भएको हो । उक्त कार्यक्रममा निर्माणका विविध पाटो, आर्थिक र अन्य सामाजिक विषय लगायत स्थानीय समस्या र सुझावहरु समेत लिइएको थियो ।

दोलालघाट तरेपछि भोटेकोशी माथिको अर्को बेलिब्रिज तरेर हामी भुम्लुतर्फ उकालो लाग्यौं । केहि परसम्म हरिया जँगल, झरना हेर्दै हामी कोलाँती स्वास्थ्य चौकीमा रोकियौं । वडा कार्यालयसँगै रहेको स्वास्थ्य चौकी अति सफा र ब्यवस्थित थियो । एक कार्यालय प्रमुख स्वास्थ्य सहायक र तीन तालिम प्राप्त नर्सहरुले सेवा दिएको देखियो । तर गर्भजाँच र सुत्केरी गर्न आउने महिलाको सँख्या भने अति न्युन थियो । त्यहाँ हालै सुत्केरी गराएकाहरुको विवरण हेर्दा ति महिलाहरु कम उमेरका (१७ देखि २७ वर्ष मात्र) थिए । गर्भजाँच गर्न आउनेहरुको जातीगत विवरण हेर्दा पनि तामाङ, माझी, पहरी र दलितको सँख्या उच्च थियो । अन्य जातीका गर्भवतीहरु किन कम भए भन्ने जिज्ञासामा अधिकाँसको राजधानी वा अन्य शहरमा पनि बासोबास रहेको र अस्पतालको पहुँच भएको शँका गरियो । यस चौरी देउराली पालिकामा एक क्याम्पस समेत रहेको छ भने सबै वडाहरुमा स्वास्थ्य चौकी मार्फत आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छन् ।

यस क्षेत्रमा राम्रो खेतिपाती, फलफूल, तरकारी र दुध उत्पादन हुन्छ । तर कतिपय मानिसहरु अझै पनि आर्थिक रुपमा पनि कमजोर नै छन् । शिक्षा जनचेतनाका हिसावले पनि अझै कतिपय समुदाय पछाडी छन् । राजधानीबाट करिब ८५ किमी मात्र दूरी भए नियमित यातायातमा कठिनाइ छ । यहाँको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक र स्वास्थ्यको अवस्थामा अझै सुधार गर्न आवश्यक छ । यहाँ प्राकृतिक श्रोत जस्तै, जल, जमिन र जँगलहरु प्रशस्तै छन् । यस क्षेत्रमा प्रशस्त वनपैदावर भएकोले सन् १९९० को दशकमा नै चौबास भुम्लु क्षेत्रमा स्थानीय सामुदायिक वन उपभोक्ताहरुले आफ्नै काठ चिरानी गर्ने मील समेत स्थापना गरेका थिए । कोशी र चौरी खोला किनारामा अन्य प्राकृतिक नदिजन्य पैदावरहरु पनि प्रशस्तै छन् । ति सबै कुराहरुको यथोचित ब्यवस्थापन र परिचालन गर्न सके सीमित आम्दानी भएको गाउँपालिका आर्थिक रुपमा सबल हुने देखिन्छ । यसक्रममा चौरी देउराली गाउँपालीका प्रमुख श्री रेनुका चौँलागाई, स्थानीय शिक्षक, बुद्धिजीवि, समाजसेवी तथा महिला स्वास्थ्य स्वयम्सेविकाहरुसँग पनि अन्तरकृया भयो । श्रीमानले पिड्दा पनि धारामा ठोकिएको वहाना गर्ने ग्रामीण महिलाहरु घरेलु हिँसाबाट पिडीत छन् भन्ने कुरा स्थानीय प्रहरी कार्यालयका प्रमुखले बताउनुभयो ।

जनगणना २०७८ र प्रारम्भिक तथ्याँकबारे मेरो छोटो विचार [My views on the National Census and the provisional results]

जनसंख्या राष्ट्रको दायित्व मात्र नभई उत्पादनका लागि चाहिने अत्यावश्यक स्रोत पनि हो । जनस्वास्थ्यको विधार्थी र समाज कल्याण अभियन्ता भएकाले म हरेक दश वर्षमा गरिने जनगणनाको बारेमा चासो खाख्दछु । साथै अनुसन्धानमा पनि सँलग्न भएकोले यसका विधि, तौरतरिका र तथ्याँक सँकलनका अन्य आयामहरुबारे पनि विष्लेषण बेलाबेलामा गर्ने गर्दछु । विगतका कतिपय त्रुटीहरु सच्याएता पनि अझै हाम्रो जनगणनामा केहि नीतिगत, प्राविधिक र ब्यवहारिक समस्याहरु पनि उत्तिकै छन् । यसको डिजाइन देखि फिल्डमा हुन सक्ने मानवीय त्रुटीहरुका बारेमा कसरी सचेत हुने र त्यसको न्युनीकरण कसरी गर्ने भन्ने महत्वपूर्ण कुरा हो । यसको तयारी कै बेलामा नीति निर्माता, अभियन्ता र अनुसन्धाताहरु बिच एथेष्ट छलफल हुन आवश्यक थियो । संसारका अन्य देशहरुले पनि आफ्ना जनताको जनसाँख्यिक, सामाजिक र आर्थिक विवरणहरु नियमित रुपमा लिने गर्छन र यो आवधिक रुपमा लिन आवश्यक पनि छ । किनकी हाम्रो समाज, मानवीय र सामाजिक कुराहरु गतिशील छन् । यसले सार्वजनिक र जनस्वास्थ्यका नीति निर्माण गर्न, सामाजिक विकास योजना र आम जनताको दैनिक जीवनस्तर उकास्न के कस्ता कार्यक्रमहरु तय गर्ने भन्ने कुराको लागि पनि निर्देश गर्दछ । तर गणनाका लागि मात्र गरिने गणनाले खास अर्थ राख्दैन । यति खर्चिलो र परम्परागत रुपमा गरिने यो गणनामा केहि सुधार आवश्यक छ । देशभरका सबै स्थानिय सरकारले आफनो पालिकाको प्रोफाइल र आवधिक विवरण राख्न सक्दा यो गणना सँघीय सरकारले नगरे पनि हुन्छ । हरेक प्रदेश सरकारले पनि यो आवधिक रुपमा गर्न सक्तछ । अमेरिकामा पनि सँघीय सरकरले आमजनगणनाको अलवा हरेक वर्ष टेलिफोनबाट पनि घरधुरी सर्वेक्षणहरु गर्दछ । त्यसको उद्धेश्य भने अलिक फरक छ । हाम्रो देशमा पनि स्वास्थ्य लगायत अन्य विषयमा पनि नियमित रुपमा साना ठूला केहि सर्वेक्षणहरु हुने गर्छन । हिजो सार्वजनिक भएको प्रारँभिक तथ्याँकमा केहि त्रुटीहरु पनि छन् । जस्तै, महिला परुषको मात्र तथ्याँक प्रकाशन गर्दा तेस्रो लिँगी तथा अल्पसँख्यकहरुको चित्त दुख्नु स्वभाविक हो । यहि कुरा भोलि जात, धर्म, भाषा, क्षेत्र र अन्य सामाजिक आर्थिक विवरणमा पनि लागू हन्छ । किनकी जनगणनाले समग्र देशको वास्तविक नक्सा र हरेक जाती, क्षेत्र, सँस्कृति र धर्मको पनि चित्र दिनुपर्दछ । हरेक सचेत नागरिकले आफ्नो तथ्याँकमा उपस्थिती र महत्व बुझन जरुरी छ ।

मेरो विचारमा देशको जनसँख्या वृद्धिदर पहिला अलि धेरै थियो । अहिले केहि कम भएको छ । प्रजनन दर नै घट्नु एक हिसावले सुखद कुरा हो । सरकार र विभिन्न दातृ निकायहरुलेले समेत प्रजनन स्वास्थ्य, परिवार नियोजन र शिक्षामा धेरै लगानी गरेका थिए । आज त्यसैको पनि प्रतिफल आएको हुन सक्छ । एकातिर आज शिक्षा, स्वास्थ्य र जीवनशैली एकदम महँगो भएर गएको छ । त्यसैले विवाह नै नगर्ने, ढिलो विवाह गर्ने र कम वालवच्चा पाउने चलन नै बनिसक्यो । यो प्रजनन् अधिकारको हिसावले पनि ठिक छ । महिला अधिकार र सचेतनासँगै गर्भपतनले कानूनी मान्यता पाउनु र गाउँ शहरसम्म ऐछिक गर्भपतन सेवा विस्तार हुनाले पनि जन्मदर घटेको हो भन्न सकिएला । शिक्षा र चेतनाको विस्तारसँगै परिवार नियोजनका साधनको सरल पहुँच र उपलब्धताले पनि यसमा योगदान गरेको हुनुपर्छ । अर्को महत्वपूर्ण कुरा वातावरणीय प्रदुषण र अखाध्य विषादीको प्रयोग ज्यादै बढेको छ । हाल बजारमा उपलब्ध अधिकाँश खानेकुराहरु विषाक्त छन् । यसका करणले पनि सायद मान्छेको सन्तान उत्पादन क्षमता नै पनि कमजोर भएको हो कि ? यसमा भने थप अध्ययन हुनु जरुरी छ । अन्तमा देशैभित्र अस्थाइ स्थानान्तरण र देश वाहिर पनि ठूलो सँख्यामा नेपालीहरुको आवागमन र आवादी कायम छ । यस गणनामा के कति छुटे र के कति दोहोरिए त्यसको पनि यकिन भएको छैन होला । उसो त सिधा हेर्दा दश वर्षमा केवल २७ लाख मात्र जनसँख्या बढेको हुँदा यो कतै मानिसहरु धेरै छुटेको त हैन भन्ने शँका पनि गर्न सकिन्छ । अर्को कुरा धेरै युवाहरु बिदेशीएकोले गर्दा यो अवस्था आएको भन्ने खालका थुप्रै ठट्यौलीहरु पनि सामाजिक सन्जालमा आएको छ । For the detailed reprot: https://drive.google.com/file/d/1Osae5hMp0Fzi5T_C76darwcuhgzPNM0v/view

कुनै बेला सगरमाथाको प्रवेशद्वार मानिने जिरीको फेरिएको रुप

कुनै बेला सगरमाथाको प्रवेशद्वार मानिने जिरीको फेरिएको रुप: डा सुरेश तामाङ- काठमाडौंबाट १८५ किमी पूर्वतर्फ रहको जिरीका लागि हामी रवाना भयौं। करिब १० बजेतिर निस्केर बल्लतल्ल लोकन्थली काटेपछिमात्र हाम्रो मोटरको गति केही बढ्यो। खाडीचौरमा खाना खाँदा करिब १ बजिसकेको रहेछ। त्यसपछि हामी लाग्यौं उकालो। भोटेकोशी पुलदेखि मुढेसम्म सडक राम्रो रहेछ। तर, त्यहाँबाट खरीढुंगा, बोच हुँदै चरिकोट बजारसम्मको

म आफ्नै जन्मदिन ख्याल समेत गर्दिन [It was my birthday surprise!]

म जन्मदिन र विवाह वार्षिकी जस्ता चाड मान्दीन । बास्तवमा आफ्नै जन्मदिन ख्याल समेत गर्दिन । मेरो मतलव, यी चिजहरु मनाउँ तर सचेत भएर । अनावश्यक खर्च र विसँगति नभित्राउँ भन्ने हो । सन् २००३ मा जापान जाने र आउने क्रममा म बैंकक पनि घुम्न गएँ । मलाइ लिन मेरा साथी स्वर्गीय पिपाट र न्यनटिीपोन सिटुन विमानस्थल बाहिर आएका थिए । उनीहरुले फूलको माला दिएर मलाई स्वागत गरे । एकछिन पछि आफ्नो घर लगेर झोला सुटकेस थन्काएपछि साँझको खानपीन गर्न र शहर हेर्न बाहिर लगे । हामी बैंककको कुनै भागको एक ब्यपारिक केन्द्रमा रहेको एक रेसटुरेन्टमा गयौं । त्यहाँ एउटा निर्धारित कोठा सुरक्षित राखिएको रहेछ । आरामदायी काउचमा हामी बस्नासाथ एक हुल उस्तै कपडा लगाएका कर्मचारीहरुले कोठा भरियो । कसैले क्यान्डल बलेको बर्थडे केक पनि टेबलमा राख्यो । उनीहरु सबैले एकसाथ हेप्पी बर्थ डे टु यु भनेर गीत गाए । म त अलमलमा परेँ कसको जन्मदिन हो भनेर । सबैले मलाई नै हेरेपछि मलाई याद आयो, त्यो दिन त मेरो जन्मदिन पो रहेछ । अनि हतारमा अलि अभिनय सहित अचम्म मानेको प्रतिकृया जनाएँ । बास्तवमा मलाई सरप्राइज दिन त्यो सबै कुरा रचिएको रहेछ । श्रम विभागबाट सेवानिवृत मित्र पिपाट आज यो धर्तीमा हुनुहुन्न । उहाँका दाहसस्कारमा भने सारिक हुन पाएको थिएँ । हार्दिक श्रद्धासुमन । परिवारजनसँग फेरि भेट हुने आशा छ । धेरै पुरानो चिनीरोग देखि हाडमासीको क्यान्सर सम्म उनमा थियो । उनी पटक पटक अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । तर आधुनिक औषधी विज्ञानले पनि उनलाई बचाउन सकेन । पिपाट सिटुन एक उच्च पदस्थ सरकारी कर्मचारी थिए । उनले धेरै वर्ष श्रम विभाग अन्तर्गत सीप विकास केन्द्रमा काम गरे । उनी हालै निवृत भएका थिए । मैले उनलाई सन् २००२ ताका स्वीडेनमा एक अन्तराट्रिय परियोजना ब्यवस्थापन तालिममा भेटेको थिएँ । हाम्रो सम्बन्ध त्यसपछि निकै गाढा भयो । उनी र उनको श्रीमति न्यान्टीपोर्न सिटुनले २ पटक नेपाल भ्रमण गरेका थिए । मैले पनि उहाँहरुलाई काठमाण्डौं, पोखरा, लुम्बिनी, जनकपुर, सँखुवासभा समेत घुमाए ।कासीकोर्न बैंकमा काम गर्ने उनकी श्रीमती । न्यान्टपोर्न अकोै साल निवृत हुने कुरा थियो । उनीहरु फेरि तेसे्रा पटक नेपाल आउने योजनामा थिए । तर पिपाटको अल्पायूमा नै मृत्यू भयो । शायद ६० वर्ष, २ महिना र २३ दिनमा ।

I usually do not celebrate my birthdays and marriage anniversaires. I often forget these dates. When I was travelling to and from Japan in 2003, I decided to stop by Bangkok [Thailand] for visiting my friends and families but also to experience Thailand. My friends Mr. Pipat & Ms. Nantiporn [Yoke] Seetoon welcomed me at the Suvarnabhumi airport with the flower garland [leis]. They drove me to their home and dropped the suitcase/bags. Then we went to a shopping mall in the city center for shopping. They offered me dinner. We went to a restaurant, sat in an area assigned to us. Suddenly, a group of uniformed staff came together surrounding our table. Someone brought the cake with a candle, and they started singing ``Happy Birthday to You" immediately. I was puzzled initially, then just realized it was for me, of course it was a surprise, it was my 31th birthday! My friend Pipat died in 2019 in his 60s due to multiple health conditions that modern medicine could not save him. He was recently retired from the Labor Department. Rest in Peace my dear brother! Fortunately, I was able to attend his funeral briefly! and met the entire family! Yoke is still surviving, hope to see Yoke soon! I met Pipat in Stockholm [Sweden] in 2002 when we attended the advanced international project management training funded by SIDA. They visited Nepal twice, we were able to visit Kathmandu, Pokhara, Lumbini, Janakpur and Sankhusabbha, they also visited many parts of India. They had a plan to visit Nepal again!

Facebook link: https://www.facebook.com/media/set/?set=a.10151285727177615&type=3

मैले देखेको पशुपती आर्यघाट

मलाई यो वर्ष पटक पटक आर्यघाट जाने बाध्यता भयो । आफन्तजनहरुको देहवसान र अन्तिम सँस्कारका लागि जानु पर्ने गन्तब्य मध्ये बौद्ध र स्वयँम्भु बाहेक एक आर्यघाट पनि हो । मैले कहिले दिनमा त कहिले मध्यरात सम्म पनि त्यहाँको चिसो सिरेटोमा जल्दै गरेको लास हेरेँको छु । पटक पटक त्यहाँ गए पछि मेरा मनमा धेरै कुराहरु खेले । मानव जीवनको एक मात्र अन्तिम सत्य मृत्यु नै हो । एकदिन हरेक मान्छेले खाली हात यो धर्तीबाट विदा लिनै पर्छ । हामीलाई चाहिने अन्तिम सवारी साधान हरियो बाँसको खट मात्र हो । आर्यघाटको नियमित कर्म शुरुमा मृतकको नाम दर्ताबाट शुरु हुन्छ । त्यसपछि आवश्यक सरसामान, कर्मचारी सहित एउटा चिता तोकिन्छ । हिन्दु परम्परा अनुसार ब्रम्हनाल लगायत नियमित कर्मकाण्ड गरी सकेपछि लासलाई चितामा राखी आगोमा जलाइ नष्ट गरिन्छ । अन्तिममा बाँकि रहेको सानो अस्तुधातु पनि वागमतीमा विसर्जन गरेर आगो टेकी मलामीहरु घर फर्कन्छन् । अन्य विभिन्न जाती, क्षेत्र र साँस्कृतिक समूदायहरुका मृत्यु सँस्कारमा विविधता पाइन्छ । जस्तै, तिब्बती र नेपालका उच्च हिमाली भेगमा लासलाई काटेर गिद्धलाई खुवाउने वा अन्य क्षेत्रमा जमिनमा गाड्ने जस्ता सवदाहका अन्य तरिकाहरु पनि प्रचलित छन् । श्लेस्मान्तक वनतिर किराँती तथा अन्य धर्मावलम्बीहरुका लागि पनि सवदाहका लागि निर्धारित स्थान तोकिएको छ । जे जसरी दाहसँस्कार गरेपनि एक मुठि प्राण सकिएपछि सबैको जानेबाटो त एउटै रहेछ ।

ऐतिहाँसिक कालदेखि नै यहाँ अत्येष्टी गर्दा पितृको स्वर्गमा बास हुने विश्वास एकातिर छ । तर हरेक दिन आर्यघाटमा जल्ने मृतकका लासहरुको धुँवा र प्रयोग हुने काठ दाउरा, खरपराल, वागमती नदिमा फालिने कोइला र अन्य सरसामानको कारणबाट सृजना हुने नदि, हावा र वातावरण प्रदुशषणको हेक्का राख्नै पर्छ । हालै निर्मित विधुतीय सबदाह गृह [Electric Crematorium] वातावरणीय हिसाबले उचित भएपनि केहि समय बन्द भएको थियो । तर हालै यो संचालनमा आएको रहेछ । यसै क्रममा अर्को नयाँ कुरा पनि थाहा भयो । यदि कुनै दिन यहाँको घाटमा कुनै लास जलेन भने माछा वा सिद्रा पोलेर भए पनि महादेवलाई वास्ना दिनुपर्ने भन्ने मौखिक कहावत र जनविश्वास पनि रहेछ । पशुपतीनाथ सँसारका हिन्दुहरुको लागि अति पवित्र तीर्थस्थल हो । यहाँ दैनिक रुपमा पाठपूजा, धार्मिक कर्मकाण्ड, आरधना र साँझमा नियमित आरती पनि गरिन्छ । बेलाबेलामा पर्ने विशेष धार्मिक चाडपर्व र विदेशी तीर्थयात्रीका आगमनका बेलामा भने थप भिडभाड हुन्छ । तर पशुपती परिसरमा विविध ब्यवस्थापकिय कठिनाइ पनि छन् । सरसफाइ र वातावरणीय प्रदुषणको पाटो उतिकै पेचिलो छ । फोहरमैला ब्यवस्थापन, चर्पी, पानी, सवारी पार्किङ्गमा चुनौतीहरु जिउँदै छन् । शान्ती सुरक्षाका लागि प्रहरी प्रशासन र स्वयम्सेवी सँस्थाहरु पनि लागेकै छन् । नजिकैका टहरोहरुमा बेपर्वाह सुतेका घरपरिवार विहिन मानिसहरु देख्दा मन नकुँडिने को होला । त्यहाँ पैसा माग्ने मगन्ते र साधुजोगीहरु पनि यत्रतत्र भेटिन्छन । लागुऔषध दूब्र्यसनी र सडक वालवालिकाहरुका बारेमा पनि हामी मौन रहन सकिन्न । तर आर्यघाटले फूलमाला, प्रसाद, अन्य सामाग्री, बोतलबन्द पानी र चिया ब्यापारी तथा कर्मकाण्ड गर्ने पण्डित पूजारीहरुको लागि जिविकाको अवसर समेत दिएको छ । यहाँस्थित पशुपती क्षेत्र विकास कोेषको कार्यालय, त्यहाँ कार्यरत थाइ अस्थाइ कर्मचारी र प्रशासकहरु साथै चुलिँदै गएको सेवा शुल्क, आकल झुकल भएका चोरी चकारी र अपराधका घटनाहरु पनि मनन योग्य छन् । पशुपती क्षेत्र विगतदेखि राज्यसत्ता र राजामहाराजाहरुले सँरक्षण गरेको धार्मीक स्थल हो । यहाँ हाल सम्मै पनि राज्यको ढुकुटी दोहन हुने गरेको छ । समय समयमा पद, श्रोत र अन्य लाभका लागि राजनीति पनि भएको छ । तर हिजो सम्म केवल हिन्दु मात्रको लागि प्रवेश भन्ने जस्तो नियम अब्यवहारिक थियो । यदि यो कायम भए हालको धर्मनिरपेक्ष नेपालको सन्दर्भमा भने यो सरासर कानूनसँग बाझिएको छ । पशुपतीनाथको मन्दिरमा हालै करोडौं मूल्य बराबरको जलहारी राख्ने योजना विवादित भएको छ । वागमती क्षेत्रको विकास तथा सुधार गर्ने नाममा संचालित परियोजनाहरुको नाममा हुने राजनैतिक खिचातानी र भ्रष्टाचारको लहरो पनि यहिँ अड्किएको छ । अन्ततः हामी यस धर्तीका २ दिनका पाहुना हौ, एकदिन सबैले यहि बाटो खाली हात जानै पर्छ । तसर्थ अनावश्यक लोभ लालच, पाप र अधर्म नगरौं । अन्य नागरिक लगायत सँसारका सबै प्राणीहरुलाई घृणा होइन माया गरौ । हाँसो खुशी, ममता, प्रेम र सद्भावले बाँचौ । मृतकका आत्माहरुले शान्ती पाउन । ---- भैँसेपाटी, ललितपुर, २०७८ कात्तिक १८

My childhood Memories: Pumpkin Ghost [Jack-o'-lantern]

It was probably around late-1980s. I was born and raised in Eastern hills of Nepal. My hometown, Tumlingtar was/is a popular trekking route and the gateway to Mt. Makalu and Mt. Everest via. Salpa pass.  Many trekkers and summiteers used to travel around and trek to the mountains. Some used to fly from Kathmandu to Tumlngtar, while others used to trek via Dharan, Dhankuta, Hile for several days. They used to have small to large campsites in and around Tumlingtar airport and surrounding villages including ours. I was perhaps a middle school kid but a proactive and extrovert boy. I used to introduce/talk to the unknown foreigners, to practice my English language conversation skills. I had met many British, German, American, French and Italian visitors. I do not remember who the person was, but s/he must be an American tourist who later sent me a special gift. I had no idea when s/he got my address but might have noted it during our conversation. An Italian gentleman [Michele] sent me the photo with him and some other gifts. One day, I unexpectedly got a heavy packet of books by post. It was the collection of 12 volumes of National Geographic Magazine [colorful, English]. I was more than happy. I randomly reviewed them, flipped several pages; and perhaps I read some sections, but specially viewed the images of the nature, plants, and animals of the world. But, I think I saw a photo of a carved pumpkin like a ghost in one of the volumes, perhaps it was about the Halloween day [festival] and the Jack-o'-lantern. I was a curious and a fast learner since my childhood.

Tumlingtar is the part of the deepest Arun valley. In Tumlingtar, we used to grow plenty of pumpkins, other tropical fruits, and vegetables. I tried to imitate the pumpkins as portrayed in the magazine. I cut off the head of the pumpkin, cut out the seeds and stuff from inside, and made the scary eyes, a nose, and large teeth. One evening, on a dark night, during this time of the year, I kept the carved pumpkin with a candle inside by the corn field near my house along the small path that connects other houses in my village. Eventually, someone screamed, and she was our aunty who was so scared of the ghost-like image inside the corn field. She ran towards our house! Ultimately, I had to disclose that I was the one who created that ghost! I still feel sorry about the mischief! I love to meet again and thank to the generous mountaineers/trekkers ! Happy Halloween! ................................................................................................................................................. वाल्यकालको सम्झनाः फर्सिको भूत ...................... यो कुरा १९९० कै दशकको हो । म सायद ६, ७ कक्षा मै पढ्थे होला । म पूर्वी नेपालको अरुण उपत्याकामा जन्मेको मान्छे । मेरो गाउँ तुम्लिङ्गटार । तर वच्चा देखि नै म अलि चतुर र जिज्ञासु भने थिएँ । उसबेलामा विदेशी पदयात्री, पर्यटक र मकालु र साल्पापास भएर सगरमाथा हिमाल आरोहीहरुको ओइरो लाग्थ्यो । काठमाण्डौंबाट तुम्लिङ्गटार उडेर वा धरान धनकुटाबाट हिँडेर बर्षेनी पर्यटकहरु आउँथे । कसैले तुम्लिङ्गटार एयरपोर्ट र कतिले वरिपरिका गाउँमा तम्बु टाँगेर रात बिताउँथे । म उनीहरुसँग सकि नसकि अँग्रेजी बोल्ने प्रयास गर्थे । मैले धेरै वेलायती, जर्मन, अमेरिकी, फ्रान्सेली र इटालियन नागरिकहरुसँग कुरा गरेको थिएँ । अर्का एक इटालियन नागरिकले उहाँसँगको फोटो र केहि उपहार पठाएका थिए । शायद कुनै अमेरिकी पर्यटकले मेरो नाम ठेगाना लगेछन् । पछि हुलाक मार्फत एक ठूलो खाम आयो । जसमा १२ वटा National Geographic Magazine का रँगीन किताबहरु थिए । म त दँग परेँ । मैले सबै पढिन र पढ्न सक्ने कुरा पनि भएन । तर कतै एउटा फर्सिको भूत (चित्र) भने देखेँ । नयाँ कुरा सिक्न म सारै उत्सुक भएँ । मेरो गाउँमा फर्सि धेरै फल्छ । एकदिन मैले फर्सिको भूत बनाउने विचार गरेँ । पाकेको राम्रो फर्सि काटेर डरलाग्दा आँखा, भयानक दाँरा र नाक पनि बनाएँ । एक साँझमा त्यसभित्र बत्ति बालेर घरनजिकै बारीमा राखेँ । एकछिन पछि त्यहि बाटो भएर आउने मान्छेले त्यो डरलाग्दो चिज देखेर चिच्याउन थाले । उहाँ हाम्रै काकी (माइली आमा) रहिछन् । उहाँ हाम्रो घरतिर हुत्तिएर आउनुभयो र त्यो विचित्रको बस्तुबारे बताउनु भयो । अन्ततः त्यो भूत बनाउने बदमास म नै भएको पत्तो लाग्यो । अहिले पनि यो कुरा सम्झिँदा रमाइलो पनि लाग्छ तर काकीलाई तर्साएकोमा भने खेद छ ।

आचुङ्मा (सानो) सर [The Tiny Teacher]

आचुङ्मा (सानो) सर !

मैले २०४५ सालमा एसएलसी पास गरे । उसबेला म करिब १६ वर्षको मात्र थिए । जिल्ला भरका ३ जना प्रथम श्रेणीमा उतिर्ण भएका मध्ये म दोस्रो थिएँ । परिवारजन र मेरो आफ्नै पनि धेरै अपेक्षा थियो । तदअनुसार त्यसबर्ष आफुले भनेको जस्तो बिषय पढ्न नपाएकोले मेरो क्याम्पस जाने सपना रोकियो । मैले विराटनगरमा पिसिएल नर्सिँग र थापाथलीमा मेकानिकल इन्जीनियरिँगमा नाम दर्ता भएर पनि पढिन । मेरो एक वर्ष खेर जाने पक्का भयो । आजकाल त्यसलाई ग्याप इयर भन्दा रहेछन। तर त्यहि बेला तत्कालिन राजा बीरेन्द्रले एउटा योजना अघि सारेका रहेछन् । नेपाललाई पनि एशियाली मापदण्डमा पुर्याउने । तिनताका हिमाली जिल्ला संखुवासभा जिल्लाको उत्तरी भोटखोलाको शैक्षिक अवस्था निकै दर्दनाक थियो । साविकको पावाखोला (हाल मकालु गापा) गाविस वडा नं ७ स्थित भोटेगाउँमा एउटा विद्यालय खोल्ने प्रस्ताव आयो । प्रधानाध्यापक स्वर्गीय गोकुल घिमिरेका साथमा मेरो अस्थाइ प्रावि शिक्षकको रुपमा नियुक्ति पनि भयो । त्यो बेलामा मेरो तलब जम्मा ९६० रुपैयाँ थियो । त्यसको ९० प्रतिशत दुर्गम भत्ता बापत उपलब्ध थियो । गोकुल सर र म भोटखोलाकोे यात्रामा लाग्यौं । कलिलो उमेर र पहिलो जागिरले गर्दा म एकदमै उत्साहित पनि थिएँ । तर यो मेरो अविस्मरणिय र पहिलो भोटखोलाको यात्रा थियो । उकालो ओरालो गर्दै जानुपर्ने बाटो भने निकै कठिन र जाखिमपुर्ण पनि थियो । हाम्रो यात्राको पहिलो दिन खाँदबारीबाट भर दिनको पैदल यात्रापछि नुम सम्म पुगियो । अर्को दिन हाम्रो पाइलाहरु हेदाङ्गना हुँदै पुर्व तर्फ बढ्यो । दोस्रो रात पनि ओवाकको एक तामाङ परिवारसँग वितायौं । भोलीपल्ट ओवाकबाट चसुवाटार, नेवारे र देउराली हुँदै हामी अघि बढ्यौ । नाक ठोक्किने ढुङ्गा खोपेको उकालो काटेपछि पुगिने सानो सुन्दर र अन्तिम गाउँ नै हाम्रो गन्तब्य थियो । वरिपरि हिमालले ढाकेको यो गाउँमा त्यसबेला करिब २०–२२ वटा घरहरु मात्र थिए । ति पनि सबै नावा (भोटे) जातिका मात्र । हरेक घरमा तीन पुस्ता संगै बस्ने र त्यसमा पनि प्रशस्तै केटाकेटीहरु । ब्यक्तिगत सरसफाइ र परिवार नियोजनका बारेमा उनीहरुसंग सायदै ज्ञान थियो । सानो र समथर गाउँ भएपनि निकै उचाइ भएका कारणले प्रशस्त हिउँ पर्ने गर्दथ्यो । अन्नपातको नाममा अलि अलि गहुँ र आलु बाहेक अरु केही नहुने । चौरीपालन र व्यापारबाट त्यहाँको जनजीवन चल्दथ्यो । त्यहाँका बासिन्दाहरुको तिव्बतीसँग मिल्ने रहनसहन, भाषा र संस्कृति थियो । त्यसबेलासम्म त्यो गाउँमा ५ कक्षा पास गर्ने मान्छे कोही पनि थिएनन् । हामीलाई ओवाकमा केही बर्ष बिताएका ओझा थरका एकजना शिक्षकले राम्रो सहयोग गरे । गाउँ बैठक बोलाइयो । सबैले बिद्यालय चाहिएको कुरा गरे । गाउँबिचको एउटा सार्बजनिक जमिन विधालयका लागि छुट्याइयो । लाप्साङको बा (नाम भुलेको) को अध्यक्षतामा विधालय संचालक (हाल ब्यवस्थापन) समिति गठन पनि भयो । जनश्रमदानबाट जमिन खार्ने काम तत्कालै सकियो । घरघरबाट र केहि जंगलबाट काटेर आवश्यक काठपात जुटाइयो । सल्ला धुपीको काठ, मालिगो बाट बनेको चित्राको छाना र बारबन्देज गरेर चारकोठे भवन तयार गर्न धेरै दिन लागेन । त्यसमा एक देखि तीन कक्षाका लागि कोठाहरु थिए । कार्यालय र शिक्षक आवास (भान्सा समेत) तयार भयो । खेलमैदान र प्रार्थनाका लागि सानो आँगन पनि थियो । गाउँलेहरुले हामीलाई मासिक रुपमा केहि अन्न दिन्थे । तरकारीको लागि सागपात भन्दा पनि चौरीको मासु (स्या) नै बढि दिन्थे । तिनताका गाउँमै पहिलो पटक आएका शिक्षकहरु सम्मानीत हुन्थे । हरेक घरले हामीलाई निम्ता गर्ने गर्थे । घिउ चिया र भुटेको मकै भटमास चौबिसै घण्टा उपलब्ध हुन्थ्यो । मेरो उमेर पनि सानो थियो । मद्यपान गर्ने बानी पनि थिएन । प्रधानाध्यापकले चाहिँ अन्नपात भन्दा बढी तरल (छ्याङ र आइराक) नै सेवन गर्थे । तातो थुक्पा, चौरीको मासु र भट्मास पनि खुब खाइयो । कहिले काँही सिकार गरी कोशेली पठाइएको जंगली चरा (कालीज) पनि प्रशस्तै खाइयो । योजना बमोजिम विद्यालय तयार र कक्षा सञ्चालन भयो । मेरा विद्यार्थीहरु भने २१ बर्ष सम्मका थिए । दैनिक रुपमा पढाइ लेखाइ शुरु भयो । करिब १६ वर्षको कलिाले मान्छे म । म सानो भएकोले मलाई सबैले आचुङ्मा (सानो) सर भनेर बोलाउँथे । दिनहरु रमाइलो संगै बिते । दैनिक कक्षा संचालन मैले नै गर्थै । चौैमासीक तलब भत्ता निकासा गर्ने, जिल्ला शिक्षा कार्यालय जाने आउने काम मेरै थियो । जसका लागि शिक्षक हाजिरी, विद्यार्थी हाजिरी, विधालय सन्चालक (व्यवस्थापन) समिति बैठकको निर्णयको प्रतिलिपी अनिवार्य समाबेश गर्न आवश्यक थियो । जिल्ला गएर आँउदा वालवालकिालाई कापी र शिशाकलम, अविभावकका लागि साबुन र मसला कोसेली लगि दिन्थे । उनीहरु अति खुशी हुन्थे । त्यसै क्रममा मैले जीवनमा पहिलोपल्ट हिउँ देखेको हो । यसैक्रममा चौरीगोठ र खर्कको यात्रा पनि गरे । तोङबाको पीपा (पिप्सिङ) बनाउने सानो निगालोको सुइरो काट्न जाँदा हिउँको भासमा पुरिएर झण्डै मरेको । उसो त करिव दस महिनाको बसाइमा जम्मा जम्मी आठ–दश चोटी मात्र नुहाएँ होला मैले । स्थानीय भाषा पनि राम्रैसँग बुझ्न सक्ने भएको थिएँ । अहिले पनि त्यो भाषामा सामान्य वार्तालाप गर्न सक्छु । नेपालका अन्य हिमाली जातीहरुले बोल्ने तामाङ, गुरुङ, शेर्पा, थकाली र यो भाषा पनि भोटवर्मेली उपसमुह अन्तर्गत पर्दछन् । हालै स्थानीय शिक्षक सोक्ते भोटेसंग मेरो भेट भयो । हाल त्यस गाउँमा १८ घरधुरी माात्र रहेछन् । जम्मा जनसंख्या ९९ जसमध्ये २१ जना जति ५ वर्ष मुनिका र तर करिब ११ जना मात्र विद्यालयमा भर्ना भएका । बाँकी घर वा चौंरीगोठमा बस्छन् तर पढ्न जाँदैनन् । आजका दिनसम्म आइपुग्दा, त्यसबेलाका ति म भन्दा ठुला मेरा बिद्यार्थीहरु मध्ये कोही शिक्षक, कोहि स्थानीय निकायमा प्राविधिक सेवामा कार्यरत रहेको सुनेको छु । शान्ती क्षेत्र प्राथमिक विद्यालयको नाममा स्थापित सो विद्यालय आज सम्म सञ्चालित छ । यस कुराले म भित्रै देखि गौरवान्वित हुन्छु ।

कोभिड–१९ महामारी र आदिवासीहरुको ज्ञान

आदिवासी बौद्धिक बहस संयोजकः डा. युवराज लिम्बु र अमृत योञ्जन–तामाङ मिति, २०७८ बैसाख , २९ गते, साँझ ७ः३० बजे) Topic: कोभिड–१९ महामारी र आदिवासीहरुको ज्ञान प्रस्तोताः डा सुरेश तामाङ, कुमार यात्रु Indigenous Intellectual Discussion Series Coordinators: Dr. Yuba Raj Limbu and Amrit Yonjan-Tamang Topic: Indigenous Knowledge and COVID-19 Presenters: Sur Esh Tamang and Kumar Yatru Date: May 12, 2021 WEDNESDAY Time: 07:30 PM Kathmandu Local Time https://www.youtube.com/watch?v=y8PAQBSYLVY

कोरोना र यसले उब्जाएको सामाजिक चुनौती !

कोरोना र यसले उब्जाएको सामाजिक चुनौती ! केहि ज्ञान भए लिनुहोला गल्ति भए सुझाव दिनुहोला । धन्यवाद ! It's my TV interview about COVID-19 and its Social Challenges/Impacts! Thanks! #covid #interview #Nepal #Government #citizens https://www.youtube.com/watch?v=jugBGvUAPOo

जनताले ऋण बोकेर पालेका नेताले हामीलाई "भेडा" ठान्छन

फेरि कोरोना कै कुरा, देशभर यस महामारीले सबैलाई सताएको छ, यसमा हामी सबै जिममेवार बनौ, सरकार पनि सकृय होस्, अझै सतर्कता र होशियारी आवश्यक छ । यसपाली अलि कडा छ है । My analysis of current COVID-19 crisis in Nepal, and a bit of India and Bhutan. I emphasized on public health & social measures. please watch & let me know if you have any feedback, thanks! #publichealth #Nepal #healthcare #covid https://www.youtube.com/watch?v=TUCViBphMK4

जनस्वास्थ्य, कोरोना, समाज कल्याणको चिरफार

नमस्कार, जनस्वास्थ्य, कोरोना, समाज कल्याणको सन्दर्भमा चिरफार गरियो ! हेरेर र सुनेर ज्ञान लिउँ, केहि सुझाव भए त्यो पनि पाउँ धन्यवाद । Another radio show around public health, coronavirus and social welfare in Nepal. Thank you Khima Gurung and the Gorkhali Radio 106, Pokhara! #publichealth #socialwefare #holistichealth #mentalhealth #foodasmedicine #covidー19 #preventionisbetterthancure https://www.facebook.com/100002640584707/videos/3884929798271668/

शहर छोड अभियान !

अव शहर छोड अभियान चलाउऔं ।हाम्रो गाउँघर जहाँ सफा, हावा, प्रकृतिको छहारी र अलिकति भएपनि मानवता बाँकि छ । जीवनयापन गर्न गाउँमा पनि सम्भव छ भने हामी सबै किन शहर आउन आतुर छौं ? विकास, सुख र सुविधाको नाममा शहरमा धेरै मानिसहरु आज कष्ट सहन बाध्य छौ । यति सम्म कि गाउँका हुने खानेहरु, जमिन्दार र भूतपूर्व जनप्रतिनिधी समेतले यहाँ ज्यामी गर्न बाध्य भएको मैले भेटेको छु । शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको अवसरको लोभ थियो तर खै त ति कुराहरु गरिवको पहँचमा छैन । आजैबाट सबैजनाले आफ्नो गाउँ फर्किने र आफनै ठाँउ बनाउने प्रण गरौं । Why should we all come to the cities when we can still have a better life in the villages? Let us start a movement: "Back to village, back to nature! "Original, organic, happy and healthy life!"