मोरोक्कोको अपर्झट यात्रा "A Sudden Journey to Morocco: Reflections from the DGM Global Exchange”

पृष्ठभूमि मोरोक्कोको अगादिरमा आयोजित DGM ग्लोबल एक्सचेन्जमा सहभागी हुन पाउनु मेरो लागि एक उत्कृष्ट अवसर थियो। केवल १२ घण्टामै ई–भिसा प्राप्त हुनु कुनै चमत्कारभन्दा कम लागेन, र यो यात्रा सम्भव बनाउन सहयोग गर्ने सबैप्रति म हार्दिक कृतज्ञ छु। कार्यक्रम सुरु हुनुभन्दा मात्र २४ घण्टा अघि मलाई यस यात्राको जानकारी दिइएको थियो, जसले यस यात्रालाई अझ अप्रत्याशित र रोमाञ्चक बनायो। म साँझको समयमा कतार एयरवेजबाट दोहा उडेँ र त्यसपछि कासाब्लांका पुगेँ। त्यहाँबाट मैले रोयल एयर मारोकमार्फत अन्तिम आन्तरिक उडान लिएर अगादिर पुगेँ। अगादिर विमानस्थलमा अवतरण गरेपछि होटलका कर्मचारी श्री युनिसले मलाई न्यानो स्वागत गर्नुभयो। हामी शहर हुँदै यात्रा गर्दै समुद्र किनारमै रहेको मेरो बसोबास—अलेग्रो होटल—पुग्यौं। होटल ठूलो, आधुनिक र आकर्षक थियो, जसले उत्कृष्ट सेवा र सुविधा प्रदान गरेको थियो। त्यहाँ पर्यटकहरूको राम्रो भीड थियो, जसले पौडी पोखरी, मनोरञ्जन क्षेत्र, भोजन स्थल र सम्मेलन हलहरूमा रमाइरहेका थिए। भोजनको अनुभव विशेष रूपमा प्रभावशाली थियो, जहाँ प्रत्येक भोजनमा विविध परिकारहरू उपलब्ध थिए। अगादिरमा कार्यक्रम सात दिनसम्म सञ्चालन भयो, जसमा DGM ग्लोबल एक्सचेन्ज र NEA बैठक समावेश थिए। यो कार्यक्रम ग्लोबल एक्जिक्युटिङ एजेन्सी (GEA) Conservation International को सहकार्यमा आयोजना गरिएको थियो।

मोरोक्कोको मेरो पहिलो अनुभव अत्यन्त सकारात्मक रह्यो। युरोपसँगको नजिकताले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय र आधुनिक अनुभूति दिन्छ, मानौं कुनै युरोपेली देशमा पुगेको जस्तो। साथै, अरबी, अमाजिघ, फ्रेन्च र अंग्रेजी भाषाहरूको संयोजनले यसको समृद्ध इतिहास र संस्कृतिको झल्को दिन्छ। DGM ग्लोबल एक्सचेन्ज हरेक वर्ष Conservation International ले DGM को ग्लोबल एक्जिक्युटिङ एजेन्सीको रूपमा सहभागी देशहरूका NSC र NEA प्रतिनिधिहरूका लागि ग्लोबल एक्सचेन्ज कार्यक्रम आयोजना गर्छ। मोरोक्कोमा हाल DGM परियोजना नभए पनि अगादिरले यस विश्वव्यापी भेलाका लागि उत्कृष्ट वातावरण प्रदान गर्‍यो र IPLCs सँग काम गर्ने स्थानीय तथा क्षेत्रीय संस्थाहरूसँग नेटवर्किङ गर्ने अवसर मिल्यो। कार्यक्रम अगादिर समुद्र किनारमा रहेको अलेग्रो होटलमा आयोजना गरिएको थियो। स्थानीय आयोजक डा. मुहम्मद हुनुहुन्थ्यो, जो IPACC सदस्य तथा अमाजिघ समुदायका प्रतिनिधि हुनुहुन्थ्यो। विभिन्न देशका NSC नेतृत्व र NEA वरिष्ठ कर्मचारीहरू सहभागी थिए। नेपालबाट श्री ठाकुर भण्डारी (DGM नेपालका सह-अध्यक्ष) र म सहभागी भयौं। सहभागी देशहरूमा मेक्सिको, ब्राजिल, आइभरी कोस्ट र पेरु (पूर्व DGM देशहरू) तथा नेपाल, ग्वाटेमाला र कङ्गो (नयाँ DGM देशहरू) रहेका थिए। केन्यालाई सम्भावित नयाँ DGM देशको रूपमा आमन्त्रित गरिएको थियो। सहभागीहरूमा लैङ्गिक सन्तुलन कायम गरिएको थियो। Conservation International र World Bank का वरिष्ठ कर्मचारीहरू मूल्याङ्कन तथा अन्तरक्रियाका लागि उपस्थित थिए।

पहिलो दिन, मैले Conservation International र World Bank का सहकर्मीहरू—Johnson, Ana, Lidi, Christina, Jeff, Dinara र Agnes—सँग पुनः भेट गर्ने अवसर पाएँ। साँझको भोजनका क्रममा ब्राजिल र अन्य देशका NEA प्रतिनिधिहरूसँग नयाँ तथा केही परिचित सहकर्मीहरूसँग भेटघाट गर्न पाउँदा खुशी लाग्यो। हामीले एक जानकारीमूलक सत्र पनि राख्यौं, जहाँ CIF की अमिता रामचन्द्रनले भर्चुअल रूपमा सहभागी भई Nature, People and Climate (NPC) कार्यक्रम र Global Transitional Committee (GTC) बारे जानकारी दिनुभयो। उहाँले सदस्यताका लागि आवेदन दिन आग्रह गर्नुभयो। GTC मा १० सदस्य र FIP का २ प्रतिनिधि रहनेछन्, जसले IPLCs लाई प्रकृति–आधारित समाधानमार्फत सहयोग गर्ने उद्देश्य राख्छ। मेक्सिको, ग्वाटेमाला, पेरु, ब्राजिल र कङ्गोका प्रतिनिधिहरूबाट व्यक्तिगत अनुभवहरू पनि सुन्न पाइयो। World Bank र Conservation International का कर्मचारीहरूले सत्रभर सक्रिय सहभागिता जनाए। अपेक्षा र अनुभव कार्यक्रम परिचय र व्यवस्थापन सम्बन्धी जानकारीबाट सुरु भयो। विभिन्न सत्रहरूमा हामीले अनुभव, सिकाइ र चुनौतीहरू साझा गर्‍यौं। पुराना DGM देशहरू र नयाँ देशहरू (जस्तै नेपाल, ग्वाटेमाला र कङ्गो) बीच महत्वपूर्ण ज्ञान आदान–प्रदान भयो। सहभागीहरूले कार्यान्वयनका क्रममा भोगिएका चुनौती, रणनीति र सिकाइबारे चर्चा गरे। नेपालका तर्फबाट हामीले प्रारम्भिक चरणमा सामना गरेका व्यावहारिक समस्याहरू साझा गर्‍यौं।

मुख्य विषयहरू - DGM कार्यक्रमको दिगोपन र दीर्घकालीन प्रभाव - IPLCs को अर्थपूर्ण र सकृय सहभागिता र नेतृत्व विकास - समुदाय–नेतृत्वमा आधारित जलवायु कार्य सुदृढीकरण लैङ्गिक समानता र सामाजिक समावेशिता लैङ्गिक कार्यशालाले महिलाहरूको नेतृत्व विकासका लागि अवरोधहरू हटाउने आवश्यकतामा जोड दियो। सत्रहरूको अन्त्य समावेशिता र दिगोपन सुदृढ गर्ने उपायहरूको संयुक्त छलफलबाट भयो। दिगोपन र सामाजिक समावेशिता DGM कार्यक्रमको दिगोपन केवल वित्तीय स्रोतमा मात्र निर्भर हुँदैन, यसका लागि सुदृढ क्षमता विकास र सार्थक सामाजिक समावेशिता आवश्यक हुन्छ। IPLCs ले प्रत्यक्ष रूपमा स्रोतमा पहुँच पाउनुपर्ने कुरामा विशेष जोड दिइयो। लैङ्गिक र सामाजिक समावेशिता प्रमुख विषयका रूपमा उभिए। उदाहरणका लागि, DGM मेक्सिकोमा करिब ७०% महिला सहभागिता रहेको छ। तर नेपाल र कङ्गोमा महिलाको सहभागिता अझै सीमित र प्रतीकात्मक मात्र रहेको देखिन्छ। साँचो समावेशिता भनेको सहभागिता मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियामा समान, सक्रिय र अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो। GEDSI लाई प्रतिनिधित्वभन्दा अगाडि बढाएर नेतृत्वमा समानता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

फिल्ड भ्रमण औपचारिक सत्रहरू बाहेक हामीले स्थानीय खाना, संगीत र संस्कृतिको अनुभव गर्‍यौं। फिल्ड भ्रमणका क्रममा हामी एटलस पर्वत पार गर्दै एइट बहा क्षेत्रका अमाजिघ समुदायसम्म पुग्यौं। सुक्खा भूभाग भए पनि जैतुन र आर्गानका रूखहरू प्राकृतिक तथा व्यावसायिक रूपमा खेती गरिएको थियो। स्थानीय महिलाहरूले आर्गानको बीउ संकलन गरी प्रशोधन गरेर तेल उत्पादन गर्ने काम गरिरहेका थिए, जुन स्वास्थ्य र सौन्दर्यका लागि उच्च मूल्यको उत्पादन हो। हामीले ९०० वर्ष पुरानो अगादिर ओउफेला (Ighrem) पनि अवलोकन गर्‍यौं, जुन पहाडको टुप्पोमा रहेको परम्परागत भण्डारण संरचना हो। Arganeraie Biosphere Reserve (UNESCO मान्यता प्राप्त क्षेत्र) र प्राचीन “Iguidars” प्रणालीले परम्परागत ज्ञानको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। अमाजिघ संस्कृति अमाजिघ (अर्थात् “स्वतन्त्र मानिसहरू”) उत्तर अफ्रिकाका आदिवासी समुदाय हुन्। उनीहरूको भाषा तमाजाइट मोरोक्कोको आधिकारिक भाषामध्ये एक हो। उनीहरूको संस्कृति, पहिचान र भूमिसँगको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। व्यक्तिगत अनुभूति यो मेरो उत्तर–पश्चिम अफ्रिका भ्रमणको पहिलो अनुभव थियो। यो क्षेत्र भौगोलिक रूपमा अफ्रिकी, सांस्कृतिक रूपमा अरब र विकासको हिसाबले युरोपजस्तै लाग्यो। यहाँको भूभाग सुक्खा भए पनि इतिहास, संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ। अगादिर एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हो, जहाँ विश्वभरबाट, विशेष गरी युरोपबाट, पर्यटकहरू आउने गर्छन्।

निष्कर्ष समग्रमा, यो एक उत्कृष्ट सिकाइ र अविस्मरणीय यात्रा रह्यो। एइट बहा र अमाजिघ समुदायसँगको अन्तरक्रिया विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण रह्यो। DGM परियोजनाहरू जटिल छन् र समय, सुशासन तथा राजनीतिक प्रतिबद्धता आवश्यक पर्छ। IPLCs का लागि प्रत्यक्ष वित्तीय पहुँच अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यस अनुभवले समुदाय–नेतृत्वमा आधारित जलवायु समाधानप्रति मेरो बुझाइलाई अझ सुदृढ बनायो र सहकार्य, समावेशिता तथा दिगोपनको महत्वलाई पुनः पुष्टि गर्‍यो। यद्यपि DGM ले विश्वभर चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ, यसले अझ बलियो, समावेशी र समुदाय–आधारित भविष्य निर्माण गर्ने ठूलो अवसर पनि प्रदान गर्दछ। Dr. Suresh Tamang April 2025

मलेसिया विशेष सम्झनाहरू [२०२६] Malaysia Memories 2026 !

नेपालले एसियाली आदिवासीका लागि एक्यवद्धता कोष (Indigenous Peoples of Asia Solidarity - IPAS Fund) को Regional Learning Exchange (७–१० अप्रिल २०२६, सबाह, मलेसिया) मा प्रतिनिधित्व गरेको थियो, जसको आयोजना PACOS Trust ले गरेको थियो, साथै अन्य १३ देशहरू पनि सहभागी थिए। यस प्रकारको पहिलो कार्यक्रममा संवादलाई कार्यमा रूपान्तरण गर्दै आदिवासी संस्थाहरूलाई सुदृढ बनाउने र विस्तारयोग्य, आदिवासी नेतृत्वमा आधारित वित्तीय संयन्त्रहरू विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो। IPAS Fund को पहिलो क्षेत्रीय लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रममा सहभागी हुन नेपाल टोलीमा Country Steering Committee (CSC), Sectoral Committee (SC) का सदस्यहरूका साथै आदिवासी महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति (PWD) र युवाहरूका प्रतिनिधिहरू समावेश थिए।

IPAS Fund ले आदीवासी समुदायहरुका लागि अनुदान, अनुदानका लागि छनोट र अनुदानको अवधारणा, प्रस्तावना तथा कार्यान्वयन अनुगमनका लागि जिम्मेवारी बाँडफाँड तथा अल्पसंख्यक, लोपोन्मुख र परम्परागत रुपमा बैदेशिक र आन्तरिक अनुदानमा पहुँच नभएका समुदायहरुको क्षमता अभिवृद्धि का लागि काम गर्दछ । हामी काठमाडौंबाट बेलुका ढिलो Batik Air मार्फत क्वालालम्पुरका लागि उडान भयौं। यो एउटा बजेट एयरलाइन हो जसले अत्यन्त आधारभूत सेवाहरू मात्र प्रदान गर्छ—निःशुल्क खाना वा पानी पनि उपलब्ध हुँदैन, अपग्रेडको विकल्प छैन, र जहाजमा केवल इकोनोमी सिटहरू मात्र छन्। हामी बिहानै क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (KLIA) मा अवतरण गर्यौं। समय भएकोले हामी छोटो शहर भ्रमणमा निस्कियौं। हामीले प्रसिद्ध Petronas Twin Towers अवलोकन गर्यौं र आसपासका क्षेत्रहरू, जस्तै KLCC पार्क, पर्यटक सूचना केन्द्र, किनमेल तथा सांस्कृतिक स्थलहरू घुम्यौं। क्वालालम्पुर शहर पुग्न हामीले KLIA Ekspres प्रयोग गर्यौं, जसले करिब ५६ किलोमिटर दूरी २८ मिनेटमै बिना रोकिने Rail यात्रा पूरा गरायो। यात्राका क्रममा पाम खेती, अर्ध-शहरी र शहरी दृश्यहरू देख्न पाइयो, जसले मलेसियाको विकासको झलक दियो। क्वालालम्पुरको मौसम सामान्यतया उष्णकटिबंधीय जलवायुका कारण तातो र आद्र हुन्छ। तर Kota Kinabalu (KK) मा भने समुद्री हावा र नजिकका पहाडका कारण मौसम केही सहज महसुस भयो। समग्रमा मलेसिया एक विकसित देश हो, जहाँ क्वालालम्पुर लगायतका शहरहरू दक्षिणपूर्व एशियाका आधुनिक शहरी केन्द्रहरूमध्ये पर्दछन्।

साँझ हामीले फेरि Batik Air मार्फत २.५ घण्टाको उडान गरेर Kota Kinabalu पुग्यौं, जहाँ यसपटक जहाजमा खाना उपलब्ध थियो। हामी Penampang स्थित Majulan Hotel (ITCC भित्र) मा बस्यौं, जुन ठूलो सपिङ कम्प्लेक्ससँग जोडिएको छ र Kota Kinabalu को केन्द्र र विमानस्थलबाट करिब १० मिनेट टाढा छ। Sabah को राजधानी Kota Kinabalu र Penampang दुबै सुन्दर छन्—शहरी विकाससँगै बलियो स्वदेशी सांस्कृतिक उपस्थिति देखिन्छ। यसको भौगोलिक बनावट र समुद्री वातावरणले मलाई केही हदसम्म Honolulu, Hawaii को सम्झना दिलायो। भोलिपल्ट बिहानै हामी पर्यटक भ्यानमार्फत PACOS Trust मा आयोजित लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रममा गयौं। PACOS Trust एक समुदायमा आधारित संस्था हो जसले आदिवासी नेतृत्व, स्थानीय शासन र दिगो जीविकोपार्जनमा काम गर्छ। उनीहरूको पहलमा कृषि फार्म, डेमो प्लट, युवा पुनर्स्थापना कार्यक्रम, साना व्यवसाय, वातावरण संरक्षण, खाद्य प्रशोधन, च्याउ खेती र मत्स्य पालन समावेश छन्। Learning Exchange Program / लर्निङ एक्सचेन्ज कार्यक्रम पहिलो दिन आदिवासी सांस्कृतिक उद्घाटन समारोहबाट सुरु भयो, जहाँ सहभागीहरूलाई आशिर्वाद स्वरूप पवित्र पानी छर्कियो। विभिन्न एशियाली देशहरूका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका यस कार्यक्रममा आदिवासी संगठनहरू, आदिवासी युवा समूह, महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू सहभागी थिए। कार्यक्रम अत्यन्त अन्तरक्रियात्मक थियो, जहाँ देशअनुसार अनुभव साटासाट, चुनौतीहरूको पहिचान र नयाँ प्राथमिकताहरू निर्धारण गरियो। भविष्यका रणनीतिक दिशाहरू पनि छलफल गरिए। IPAS Fund ले एशियाका आदिवासी समुदायका लागि विशेष वित्तीय संयन्त्रको रूपमा काम गर्दछ, जसले जलवायु र विकाससम्बन्धी वित्तमा पहुँचको समस्या समाधान गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

हामीले केही आधारभूत मलाय भाषाका शब्दहरू पनि सिक्यौं—जस्तै satu (एक), dua (दुई), selamat malam (शुभ साँझ), terima kasih (धन्यवाद), kopi (कफी), ayam goreng (फ्राइड चिकेन), gunung (पहाड) आदि। फिल्ड भ्रमण र मुख्य सिकाइहरू/Key Learning सबैभन्दा महत्वपूर्ण फिल्ड भ्रमण थियो, जहाँ सहभागीहरूलाई समूहमा विभाजन गरेर Sabah का आदिवासी समुदायहरूको सशक्तता अवलोकन गराइयो: - Tagal प्रणाली: समुदायमा आधारित नदी व्यवस्थापन प्रणाली, जहाँ माछा मार्ने कार्यलाई सामूहिक रूपमा नियमन गरिन्छ। - ऊर्जा र विकास मुद्दाहरू: वैकल्पिक ऊर्जा, जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा सम्बन्धी पहलहरू अवलोकन गरियो। - भूमि अधिकार संघर्ष: Borneo जंगलभित्रका आदिवासी समुदायहरूले आफ्नो पुर्खौली जमिनको अधिकारका लागि लडेर सफलता हासिल गरेका उदाहरणहरू हेर्न पाइयो। यो कार्यक्रमले विभिन्न क्षेत्रका आदिवासी संस्कृतिहरू साझा गर्ने मात्र नभई उनीहरूको आवाज, दृष्टिकोण र कथाहरूलाई पनि उजागर गर्ने अवसर प्रदान गर्यो। Location: Borneo संसारको तेस्रो ठूलो टापु हो, जहाँ प्राचीन उष्णकटिबंधीय वन पाइन्छ। यहाँ ओराङ्गुटान, हात्ती, बन्दर, चराहरू, छेपारो र गोहीजस्ता दुर्लभ जीवहरू पाइन्छन्। यो टापु मलेसिया, इन्डोनेसिया र ब्रुनेईबीच विभाजित छ। यहाँ Mount Kinabalu (४,००० मिटरभन्दा माथि) अवस्थित छ। Sabah का आदिवासी समुदायहरू Sabah दक्षिणपूर्व एशियाका सबैभन्दा विविध जातीय क्षेत्रमध्ये एक हो। यहाँ Kadazan-Dusun, Bajau, Murut लगायतका आदिवासी समुदायहरू बसोबास गर्छन्। उनीहरूको भाषा, संस्कृति र परम्परा फरक–फरक छन्।

थप अवलोकनहरू - धेरै व्यवसायहरू Sdn. Bhd. रूपमा दर्ता हुन्छन् (Private Limited Company) - कर (Service Tax- SST) ६% छ - खुद्रा कारोबारमा रकम प्रायः ५ सेनसम्म राउन्ड गरिन्छ - प्याकेजिङ शुल्क प्रायः लाग्छ - मलेसियामा गैरसरकारी र नागरिक समाज बलियो छ, विशेष गरी आदिवासी अधिकार र वातावरण संरक्षणमा ! It was a great learning expereince. Thanks, IPAS Fund, The Tenure Facility, PACOS Trust, RRI, & Ford Foundation. This is why we were in Sabah, Malaysia last month! Fore more information: https://www.youtube.com/watch?v=inv2o8h-cnw&t=74s https://ipasfund.org/ https://pacostrust.com/ Suresh Tamang, PhD June 19, 2026